जातिसूचक थरमाथि बहस

नेपालमा अहिले जातसूचक थरमा आधारित संस्था बन्दैछन्, त्यसमा आबद्ध हुनेहरु बढ्दै छन्। कुनै निश्चित उपकारी प्रयोजन वा लक्ष प्राप्तिका लागि वा अधिकार प्राप्तिका लागि सामुहिक आवाज र दबाब सिर्जना गर्न यसरी एकजुट हुनु पक्कै बेस हो। तर जातीय समुदाय यसरी संगठित हुँदै जाँदा यस बारे सचेत हुनुपर्ने पक्ष पनि छ। यसबारे एकै छिनमा कुरा गरौँला। पहिला यसका परम्परावादी प्रयोजनका चर्चाबाट थालनी गरौँ। नेपालमा जातीय थरका आधारमा गठित गुठी वा संस्थाहरूले समुदायभित्र आर्थिक, सांस्कृतिक र सामाजिक सहायता प्रदान गर्नुका साथै कलासंस्कृति, धर्म र सामाजिक एकता जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्। उदाहरणस्वरूप, नेवार समुदायका यस्तै संस्थाले जात्रा, पूजा, वास्तुकला, संगीत, नृत्य, जातीय पोशाक र परम्परागत धर्मावलम्बनलाई पुस्तौंदेखि जीवन्त राखिरहेका छन्। त्यस्तै खस समुदायमा मस्टो परम्परा धान्न, कुलपूजा गर्न, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू, चेपाङ आदि समुदायमा उनीहरूका आफ्नै परम्परागत संस्कृति, नाचगान, पहिरन, भाषागत अभ्यास र चाडपर्वहरूलाई जोगाइराख्न यस्तै संस्था क्रियाशील छन्। थारु समुदायमा भाषा, परम्परा र सामाजिक अधिकारको संरक्षणमा पनि यस्ता संस्थाको भूमिका महत्वपूर्ण मात्र होइन, सराहनीय छ। यी संस्थाहरूले यसरी समुदाय विशेषका पहिचान, परम्परा र समानताको भावनासहित आ-आफ्ना कार्य गरेमा समाज सौहार्दपूर्ण र सांस्कृतिक विविधताले अझ समृद्ध हुनेछ। सन् १९९० तिर विश्वभर पहिचानको राजनीति र जागरणको लहर चलेको बेला नेपालमा पनि प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनापछि एकात्मक राज्य प्रणालीबाट थिचोमिचोमा परेका र दबाइएका समुदायहरूले आफ्नो हकहित र पहिचानका लागि अभियान सुरु गरे र त्यो अभियानले अहिले झनै तीव्रता पाएको छ। त्यही कारणले गर्दा अहिले बर्सेनी नयाँ-नयाँ जातमा आधारित थरका संस्थाहरू संगठित रूपले स्थापित हुने क्रम बढ्दो छ। यसरी यी संस्थाले सामाजिक सद्भाव, आपसी सहयोग, पहिचानको जगेर्ना, सुसंस्कृति र संरक्षणयोग्य परम्परालाई निरन्तरता दिएमा राष्ट्रिय समुदायमा आधारित यी संस्थाको प्रकार्यवादी भूमिका महत्वपूर्ण र प्रशंसनीय हुनेछ। जातसूचक थरमा आधारित संस्था बनाउँदा त्यसमा आबद्ध हुँदा र थरको पक्षमा बोल्दा यस बारे सचेत हुनुपर्ने पक्ष पनि छ। अब यसै विषयमा चर्चा गरौं। हामीले यदाकदा “हामी फलानो जाति/थर, आफ्नो जातिसूचक थरमाथि गर्व गरौं” जस्ता अर्थ लाग्ने भनाइ सुन्न पाउँछौं। झट्ट सुन्दा यस्ता भनाइ सकारात्मक लाग्न सक्छन्। तर गहिरिएर सोच्दा यो सामाजिक विभेदलाई टिकाइराख्ने एक खतरनाक सोच हो। यस्तो भनाइले एउटै जात समूहका मानिसलाई त केही समयका लागि खुसी बनाउला, तर यसले अन्य जात समूहलाई साना, तल्ला रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणलाई बढावा दिन्छ। जात वा थर जन्मका आधारमा तय हुने कुरा हो, जसमा कसैको पनि कुनै व्यक्तिगत योगदान हुँदैन। समाजशास्त्रले यसलाई मानवनिर्मित संरचना मान्छ, जसले मानिसहरूबीच असमानता र प्रभुत्वको सम्बन्ध स्थापित गर्छ। मानवशास्त्रको दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि जात र थर जैविक होइनन्, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक रूपमा निर्मित वर्गीकरण हुन्। जातले मानिसको योग्यता, मूल्य र क्षमतालाई निर्धारण गर्न सक्दैन। आधुनिक विज्ञान र आनुवंशिक अध्ययनले पनि सबै मानिस एउटै मानव प्रजातिका सदस्य भएको प्रमाणित गरेका छन्। मानिसबीचको भिन्नता सांस्कृतिक र भौगोलिक हुन सक्छ, तर जातीय आधारमा मान्छे ठूला-साना हुन्छन् भन्ने सोच अवैज्ञानिक हो। यस्तो सोचले हामीलाई अझै पनि विभेदपूर्ण इतिहासमा बाँधेर राख्छ, जहाँ केहीले आफूलाई उच्च जातको सन्तान ठान्छन् र अरूलाई तल्लो हैसियतमा राख्छन्। यस्तो विचार नरोकिएसम्म सामाजिक अन्याय र विभेद अन्त्य हुँदैन। त्यसैले जब यी संस्थाहरूले आफ्नो जातीय इतिहासलाई महिमामण्डित गर्दै अन्य जातिमाथि श्रेष्ठता देखाउने प्रयास गर्छन्, तब तिनीहरू जातीय भेदभावलाई संस्थागत गर्ने खतरनाक माध्यम बन्छन्। आफ्नो जातीय पहिचानलाई उच्च ठान्ने र अरूलाई निम्न देखाउने प्रवृत्तिले सामाजिक सद्भाव खल्बलिन्छ र जातीय विभाजनलाई अझ गहिरो बनाउँछ। यस्तो सोचले व्यक्तिगत क्षमताभन्दा जन्मसिद्ध पहिचानलाई प्राथमिकता दिन्छ। थरप्रतिको गर्वले मानिसमा आफू जातीय रूपमा ‘श्रेष्ठ’ भएको अहंकार जगाउँछ। यस्ता सोचहरूले पुरातन, सामन्ती सोचको जरा अझ बलियो बनाउँछ र नयाँ पुस्तालाई पनि जातीय विभेदमा अडिएको संस्कार हस्तान्तरण गर्छ। हामी साँच्चै समानताको आधारमा समाज बनाउने हो भने थरप्रति गर्व होइन, थरमार्फत गरिने विभेदको अन्त्यप्रति प्रतिबद्ध हुन जुट्न आवश्यक छ। यस समस्यालाई समाधान गर्नका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास र समाज सुधारकहरूको मार्गदर्शनमा आधारित व्यावहारिक उपायहरू प्रस्ताव गर्न सकिन्छ। सबै भन्दा पहिले जातीय भेदभावको अन्त्य गर्नका लागि जातीय थरप्रति गर्व गर्ने सोचलाई त्यागेर व्यक्तिगत उपलब्धि र क्षमतामा आधारित पहिचानलाई प्रोत्साहन गर्न आवश्यक छ। धेरै उपाय छन्, जुन संसारका अन्य मुलुकमा सफल भएका पाठबाट सिक्न सकिन्छ। विद्यालयबाटै सुधारको थालनी गर्न सकिन्छ, किनभने लगभग प्रत्येक घरपरिवारको प्रत्यक्ष सहभागिता त्यहाँ हुन्छ। विद्यालयमा विद्यार्थीहरूको परिचयमा थर उल्लेख नगर्ने अभ्यास सुरु गर्न सकिन्छ वा यो अनिवार्य नबनाउने नीतिको विकास गर्न सकिन्छ। जातीय भेदभाव विरुद्ध लडेका व्यक्तिहरू जस्तै योगी नरहरि नाथ, डा. भीम राव अम्बेडकर, ज्योतिराव फुले, सावित्रीबाई फुले, मार्टिन लूथर किङ जुनियर, नेल्सन मण्डेला आदिका जीवन र विचार विद्यालयको पाठ्यक्रममा समावेश गरेर प्रभाव पार्न सकिन्छ। विद्यालयहरूले जातीय पहिचान होइन, राष्ट्रिय एकता, बहुसांस्कृतिकता र मानवता केन्द्रित गतिविधिहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सबै विद्यार्थी समान छन् भन्ने व्यवहार र संस्कार विद्यालयबाटै सुरु हुनुपर्छ। डा. अम्बेडकरले भनेझैं, जातको अन्त्य सुधारको विषय होइन, यो क्रान्तिको विषय हो। तर यो क्रान्ति हिंसात्मक होइन, बौद्धिक, सांस्कृतिक र कानुनी हुनुपर्छ। यसरी थरले अझै पनि समाजमा विभाजन र भेदभावलाई जोगाइरहेको अवस्थामा यसको प्रयोगबारे पुनर्विचार गर्नु अपरिहार्य भैसकेको छ। यसमा बौद्धिकवर्ग, अभियानकर्ता, नागरिक समाजले राज्यलाई सचेत पार्न र पुनर्विचार गर्न दवाव दिन आवश्यक छ। पुनर्विचार गर्न किन पनि आवश्यक छ भन्ने प्रश्नमा खास चुरो कुरो के हो भने नेपालमा (दक्षिण एसियाका अन्य देशहरूमा पनि) मानिसको थर (surname) ले उसको जातीय पृष्ठभूमि सिधै झल्काउँछ। जन्मसँगै दिइने थरले व्यक्ति कुन जातमा पर्छ भन्ने सङ्केत गर्छ, जुन अनेक रूपमा समाजमा विभेद कायम राख्ने मौन तर प्रभावशाली औजार बनेको छ। यो व्यवहारले जात वा थरमाथि "गर्व गरौं” भन्ने सोच कति गलत र विभेदपूर्ण छ भन्ने कुरा थप स्पष्ट बनाउँछ। जातिसूचक थरले व्यक्तिको सामाजिक हैसियत निर्धारण गर्ने परम्परागत संरचनालाई मजबुत बनाउँछ। थरले मानिसलाई जन्मसिद्ध मानिएको ‘उच्च’ वा ‘निम्न’ स्थानमा राखिदिन्छ। उदाहरणका लागि हाम्रो समाजमा प्रयोग गरिने जातिसूचक थर र सम्बोधनहरू केवल परिचयका माध्यम मात्र होइनन्, यी सामन्ती सोचको जरा गाडिएका सूचक हुन्। थरकै आधारमा कसैलाई अझै पनि “राजा”, “महारानी”, “पण्डित”, “साहु”. "काजी" जस्ता शब्दले सम्बोधन गरिन्छ भने अर्कोतर्फ कसैको थरलाई नै बिगारेर त्यसको थरका आधारमा तिरस्कारपूर्ण सम्बोधन गरिन्छ। यसरी यी थरले जन्मका आधारमा कसैलाई माथिल्लो र कसैलाई तल्लो बनाउने सामन्ती संरचनालाई बल दिइरहेका छन्। अझ दुःखको कुरा त के छ भने यी थरमार्फत भेदभावपूर्ण मानसिकता बाल्यकालदेखि नै पुस्तान्तरण हुँदै आएको छ। त्यसैले जबसम्म जातिसूचक थर र सम्बोधन हाम्रो सामाजिक व्यवहार र संस्थागत संरचनामा जीवित रहन्छन्, तबसम्म हाम्रो समाज सामन्ती सोच, विभेद र असमानताको चक्रमा घुमिरहनेछ। अब त्यो समय आएको छ, जहाँ थर होइन, मानवीय मूल्य र व्यक्तिगत पहिचानलाई आधार बनाएर सामाजिक सम्बन्ध निर्माण गरिनुपर्छ। जातिसूचक थरको मोह त्यागेर समानताको मार्ग अँगाल्नु नै समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माणको पहिलो पाइला हो। अब एक थरीको धारणा के छ भने थर नलेख्दा हाडनाताभित्र विवाह हुन सक्ने खतरा हुन्छ भन्ने तर्क पनि छ। यो तर्क सतही रूपमा ठीक देखिए पनि आजको युगमा यो वैज्ञानिक र सामाजिक रूपमा उपयुक्त समाधान हुँदै होइन। जातिवादमा आधारित युगमा यो विधिले काम गरेको थियो होला, तर आधुनिक समाजमा यो समस्या समाधान गर्न थर लेख्नुभन्दा धेरै विश्वसनीय र धेरै उपाय उपलब्ध छन्। आजको युगमा प्रत्येक नागरिकको विस्तृत व्यक्तिगत विवरण सरकारी अभिलेखमा सुरक्षित हुन्छ; जस्तै जन्मदर्ता, नागरिकता, राष्ट्रिय परिचयपत्र आदिमा। सम्बन्धमा रहनुपूर्व वा विवाहपूर्व यी कागजातहरू हेरेर पनि जाँच्न सकिन्छ। थरलाई सांस्कृतिक पहिचानको रूपमा राख्न चाहनेहरूले चाहिँ यसलाई जातीय श्रेष्ठताको आधार नबनाई केवल पारिवारिक चिनारीको रूपमा लिने अभ्यास गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि थरलाई वैकल्पिक तर गैरजातीय ढंगले राख्न सकिन्छ; जस्तै भूगोल, मातापिताको नाम वा व्यक्तिगत छद्म नामहरू प्रयोग गर्ने अभ्यास जुन इन्डोनेसिया, आइसल्यान्ड, मलेसिया जस्ता देशहरूमा देखिन्छ। खासमा थर नलेख्दा हाडनाताको खतरा हुन्छ भन्ने डर केवल जातीय भेदभाव टिकाउने बहाना हो। विज्ञान, प्रविधि र कानुनी संरचना प्रयोग गरी हाडनाताको सम्भावनालाई पूर्णतः नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

समयकटनी - १. - डिकेन्द्र ढकाल

यो लेखोटको सुरुमा नै मैले जानकारी दिऊँ: म जाति प्रथा व्यवहारमै मान्दिनँ । मसँग काम गर्नु भएका, नेपालको संविधानले "दलित" नाम दिएका व्यक्तिहरु जो मेरो घरमा आउनु भएको छ, बस्नु भएको छ र मेरो घरको भान्सामा मसँग उही टेबुलमा खानु भएको छ वहाँहरुलाई यो कुरा राम्ररी थाहा छ । 

अहिले मैले माथि "जाति प्रथा" भन्ने शब्द प्रयोग गरेँ र मैले "जाति प्रथा मान्दिनँ" भनेँ । यो भनेको के हो ? सजिलरी भन्दा मैले कथित जातीय छुवाछुत प्रथालाई न घरबाहिर न त घरभित्र नै मान्छु भनेको हुँ । तर मैले यसो भन्दैमा हाम्रो समाजमा जाति प्रथा नभएको होइन । समाजमा जातीय छुवाछुतको चलन बाक्लै छ । 

जाति प्रथाको कुरा गर्दा धेरैले यसलाई धर्मसँग जोडेको पाइन्छ । धर्मलाई आधार बनाएर यसमाथि राजनीति गरिएको र राजनीतिक लाभ लिने शासकहरुले कसरी जातिप्रथालाई स्थापित गरे भन्ने बारे खासै चर्चा भएको पाइँदैन। आज मलाई यसै बारे कुरा गर्न मन लाग्यो । किन कुरा गर्न  लाग्यो ? यसको कारण छ । 

भर्खरैको कुरो हो । मसँग काम गर्ने एक जना युरोपेली व्यक्तिले मलाई फलानो थर दलित हो कि होइन, फलानो त दलित रहेछ नि हगि जस्ता प्रश्न सोध्यो । उसको पछिल्लो प्रश्नमा उसको बुझाइ सरासर गलत थियो । अर्थात् उसले जसलाई दलित भनेको थियो ऊ नेपाल सरकारले गरेको दलितको परिभाषा अनुसार पनि ऊ दलित थिएन । उसले कुनै पश्चिमाले लेखेको पुस्तक र यस्तै अन्य लेखहरुलाई आधार मानेर भनेको थियो ।

यो परिघटनाले मलाई नराम्ररी झस्कायो । अहिले यस्तै पश्चिमीहरुले लेखेका पुस्तक पढेर र वा कुनै अध्ययन नै नगरिकनर  गहिरा सोध बिनाका बतासे अखबारीय ज्ञानको भरमा हाम्रो नेपाली समाजमै पनि जाति बारे गलत ज्ञान स्थापित भैरहेको छ । अनि दुनियाँमा अर्को भ्रम पनि छ: त्यो के भने यस्तो सामाजिक संरचना वा व्यवस्था अन्यत्र कतै नभएर हिन्दु समाजमा मात्र छ भन्ने परेको छ । वास्तवमा यस्तै प्रथा क्रिश्चियन समाजमा पनि थियो । उनीहरूको समाजमा यो संरचना उहिल्यै हटेर गएकोले अहिलेकालाई इतिहासमा पढिने विषय भएको छ र इतिहास नपढ्ने पश्चिमीहरुले पनि चाल पाएका हुँदैनन् । उदाहरणको लागि जुन युरोपेलीले मलाई त्यो प्रश्न ग-यो उसैलाई आफ्नो मुलुकमा सयौँ वर्ष अघि त्यस्तै कठोर निकृष्ट व्यवस्था भएको मसँग भएको  कुराकानीको सिलसिलामा चाल पाएर ऊ आफैँले थप अध्ययन गरेर पुष्टि भएपछि मलाई इमेल लेखेर धन्यवाद दियो । 

अब म विषयमा प्रवेश गरूँ । र मैले यसो गर्दा यस विषयलाई सिद्धान्त र धर्म शास्त्रका अमूर्त कुरा गरेरभन्दा पनि व्यावहारिक पाटोबाट मलाई लागेका कुरा राख्न चाहन्छु । नेपाल र भारतमा अहिले जातीय व्यवस्था भनेर बुझिने जुन व्यवस्था छ, वास्तवमा इतिहासमा त्यो हिन्दु "वर्ण व्यवस्था" थियो । हिन्दु वर्ण व्यवस्थामा हिन्दु समाजलाई व्यवसाय अनुसार कडा रूपमा स्तरीकृत र व्यवस्थित गरिएको थियो । युरोपेली/पश्चिमी संसारलाई यो प्रणाली बुझाउन उनीहरुको मध्य युगमा स्थापित ईसाई युरोपको "इस्टेट व्यवस्था"सँग तुलना गर्न सकिन्छ । हिन्दू "वर्ण व्यवस्था" भनेको समाजलाई ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शुद्र समुहमा बाँडेर बनाइएको चार-स्तरको  प्रणाली थियो भने यस्तै गरेर क्रिश्चियन युरोपेली समाजमा 'कुलीन', 'पादरी' र 'आमजन' समुहमा बाँडेर बनाइएको तीन-स्तरको "इस्टेट व्यवस्था" थियो । यी फरक फरक स्तरका समुहहरुले फरक फरक तर निश्चित पेसा गर्दथे । कुलीनले शासन गर्दथे, पादरीले चर्च सम्हाल्थे, आमजनले खेतीपाती, व्यवसाय र अन्य सेवाका कामकाज गर्दथे ।  र यता हिन्दु समाज र उता क्रिश्चियन समाज दुवैतिर एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा पितृवंशीय रेखाबाट उही पेसालाई कुशलतापूर्वक कायम गरेर सारिन्थ्यो । अर्थात्  ब्राह्मणको छोरा ब्राह्मण, क्षेत्रीको छोरो क्षेत्री यस्तै यस्तै र उता कुलीनको छोरो कुलीन, पादरीको छोरो पादरी र आमजनको छोरो आमजन । 

ब्राह्मणहरू सामाजिक तहको शीर्ष स्थानमा थिए। तिनीहरूको पेसा भनेको पुरोहित, शिक्षक वा  राजा/शासकहरूको सल्लाहकार बन्नु हुन्थ्यो ।  यो ब्राह्मण तहसँग उताका मध्य युगिन क्रिश्चियन युरोपका पादरीलाई तुलना गर्न सकिन्छ । क्षेत्रीहरू राजा/शासक/सैनिक हुन्थे । मध्य युगिन युरोपका कुलीन वर्गलाई क्षेत्रीसँग तुलना गर्न मिल्छ । वैश्यहरू किसान, व्यापारी र व्यापारी थिए। शुद्रहरू कडा परिश्रम गर्ने कामदारहरू थिए।  युरोपका 'लेबोरेटोरिस' वा श्रमिक वर्ग शुद्रसँग तुलनायोग्य थिए ।

हिन्दु समाजको वर्ण व्यवस्था अनुसार हिन्दु समाजमा बस्ने हिन्दु बाहेक अन्य कुनै पनि व्यक्तिलाई "जातिविहीन" मानिन्थ्यो । यसको मतलब माथिको चार-स्तरीय श्रेणीमा उनीहरुको कुनै स्थान थिएन । उनीहरूलाई 'म्लेछ' भनिन्थ्यो। उदाहरणका लागि त्यो संरचनामा मुस्लिम वा ईसाई जातविहीन वा म्लेछ थिए। सामाजिक श्रेणीका हिसाबले "म्लेछ" शूद्रभन्दा तल थियो। उता मध्य युगिन युरोपमा "जमिन नभएका गरिबहरू" लाई यताको म्लेच्छसँग तुलना गर्न सकिन्छ । "जमिन नभएका गरिब"लाई युरोपमा ईस्टेट बाहिर राखिएको थियो र उनीहरूलाई कुनै राजनीतिक/सामाजिक अधिकार दिइएको थिएन ।

यसरी वर्ण व्यवस्था हिन्दुहरुको समाजमा जातभन्दा पनि पेशामा आधारित भएर सयौँ वर्षसम्म चलिरहेको थियो । 

जब अंग्रेजहरू हिन्दुस्थानमा आए उनीहरुले हिन्दुस्थानमाथि शासन गर्न हिन्दुस्थानका धर्म, संस्कृति, समाज आदिको अध्ययन गर्न थाले । यथास्थितिमा अंग्रेजहरु जो म्लेच्छ मानिन्थे तिनीहरुले हिन्दु समाजमा शासक बनेर लामो समयसम्म रजगज गर्न सम्भव देखेनन् । ब्रिटिशहरुको उपनिवेशवादी रणनीति "फुटाऊ र राज गर" थियो । त्यसकारण उनीहरुले 'वर्ण व्यवस्था'लाई 'जाति व्यवस्था'को रुपमा प्रस्तुत गरेर पुस्तक लेखाए, 'नयाँ ज्ञान' प्रचार गरे । जस्तै मनुस्मृतिलाई आफ्नो स्वार्थ अनुकुल अनुवाद गराए, लेखाए । जाति व्यवस्थाको सुरुआत गरिदिएपछि संगठित हिन्दु समाज विस्तारै विभाजित भयो । समाजमा छुवाछुत,विभेद र दमन तीव्र भयो । समाज टुक्रियो । यसरी अंग्रेजहरुले राजनीतिक स्वार्थमा वर्ण व्यवस्थालाई जाति व्यवस्थामा परिणत गरे। 

अहिलेलाई म भारतको सन्दर्भ यहीं छोड्छु । र नेपालतिर लाग्दछु । 

हिन्दुस्थानमा अंग्रेजले शासन गरिरहेकै बेला नेपालमा जहानियाँ राणा शासन थियो । राणाहरुले नेपाली जनता माथि शासन गर्न अंग्रेजबाट सिकिरहेका थिए ।  प्रधानमन्त्री जङ्गवहादुर राणा बेलायती शासकको औपनिवेशिक सिद्धान्त: "फुटाऊ र राज गर" बाट धेरै प्रभावित थिए। जब प्रधानमन्त्री जङ्गवहादुर राणा बेलायतको भ्रमणबाट फर्के तब उनले सन् १८५४(वि.स. १९१०) मा मुलुकी ऐन जारी गरे । जसरी अंग्रेजहरुले भारतमा वर्ण व्यवस्थालाई नयाँ व्याख्या गरेर हिन्दु समाजलाई विभाजन गरे त्यसरी नै जङ्गवहादुरले वर्ण व्यवस्थाको संरचनालाई मनुस्मृति आदिलाई आधार बनाएर नयाँ ढंगले परिभाषित गरे । जङ्गवहादुरको मुख्य उद्देश्य भनेकै परम्परागत नेपाली समाजको वर्ण व्यवस्थालाई जातिको आधारमा विभाजित गरेर समाजलाई टुक्र्याएर कमजोर बनाई शासन गर्नु थियो । अर्को महत्वपूर्ण कुरा उनले शासकवर्गलाई युरोपमा जस्तै पहिलो श्रेणीमा राख्नु थियो । त्यतिबेला सम्मको परम्परागत हिन्दु वर्ण व्यवस्थामा क्षेत्रीहरु ब्राह्मण पछि दोश्रो श्रेणीमा पर्दथे । अनि उनले शासक वर्गले कुनै अपराध गरे दण्ड नलाग्ने वा न्यून सजाय हुने पनि बनाउन चाहन्थे । जङ्गवहादुरको नयाँ जाति व्यवस्थामा पनि चार तहहरू थिए जसमा उनले क्षेत्रीलाई ब्राह्मणसँग राखेर शासक वर्गलाई पहिलो स्थान दिलाएका थिए भने ब्राह्मणलाई पनि सँगै उही श्रेणीमा राखेर ब्राह्मणलाई आफ्नो मुठ्ठीमा लिएका थिए ।

मुलुकी ऐन अनुसार पहिलेको वर्ण व्यवस्थाको ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शुद्रलाई हटाएर नयाँ चार वटा श्रेणी बनाइए: १. तागाधारी, २. मतवाली, ३. पानी नचल्ने तर छोई छिटो हाल्न नपर्ने र ४. पानी नचल्ने र छोई छिटो हाल्नु पर्ने  । तागाधारीमा बाहुन र क्षेत्रीलाई राखियो । अर्थात् काँधमा जनै भिर्नेहरु जति यो समुहमा परे । मतवालीमा पहिल्यैदेखि जाँड, रक्सी खाने गरेका र जनै नभिर्नेहरुलाई पारियो । परम्परागत हिसाबले खेती किसानी वा व्यापार भन्दा पनि कडा परिश्रम गरेर जिविका चलाइरहेका समुहलाई फुटाउन पानी नचल्ने तर उनीहरुसँग छोइएपछि शुद्ध हुन नपर्ने र पानी पनि नचल्ने, छोइएपछि शुद्ध हुन पर्ने गरी दुई थरी पानी नचल्ने अछुत जाति बनाइयो । 

यसरी हिन्दु समाजको वर्ण व्यवस्थालाई जङ्ग वहादुरले अंग्रेजले जस्तै "फुटाऊ र राज गर" नीति अँगालेर कानुनी रूपमा नै जातीय व्यवस्थालाई संस्थागत गरे । जङ्ग वहादुरको ऐनले वि.स. १९१० देखि वि.स. २०१९ सम्म सय वर्षभन्दा बढी नेपाली समाजलाई घृणा, विभेद र तिरस्कारको सम्वन्धमा विभक्त ग-यो । इस्लाम मुलुकहरु जस्तो नेपाल धार्मिक कानुनले राज्य गरेको मुलुक कहिल्यै थिएन, होइन । उनले धर्मशास्त्रलाई आधार बनाएर जातकै आधारमा दण्ड दिने संहिता नबनाएको भए जाति व्यवस्थाले यति नराम्ररी जरा गाड्ने पक्कै थिएन ।

 

वि. स. २०१९ मा राजा महेन्द्र शाहले जङ्गवहादुरको जातीय मुलुकी ऐन (वि. स. १९१०) लाई विस्थापित गरी नयाँ मुलुकी ऐन जारी गरे । नयाँ मुलुकी ऐन (२०१९) मा महेन्द्रले जातीय व्यवस्थालाई गैरकानूनी घोषित गर्दै सबै जातिलाई समान जाति घोषणा गरे।  तर, नेपाली समाजमा जङ्गवहादुरको अमानवीय ऐनले स्थापित गरेको घृणा, विभेद र तिरस्कारको सम्वन्धले समाजलाई नराम्ररी विभक्त गरी जातीय विद्वेष फैलाई सकेको थियो जुन कुरा अझै पनि अज्ञानवस् वा अन्य राजनीतिक एवम् सांस्कृतिक सामाजिकीकरणका कारणले समाजका अनेकौँ व्यक्तिहरूले जङ्गवहादुरको ऐनले स्थापित निकृष्ट संस्कृतिलाई  पछ्याइरहेका छन् । 

नेपाल सरकारले दलित जातिलाई “नेपालको पुरानो दण्ड संहिता, मुलुकी ऐन (वि. स. १९१०) बमोजिम जातीय भेदभावको शिकार भएका र छुवाछुतको विभेद खेपेका जात र समुदायहरू" भनेर परिभाषित गरेको छ । पछिल्लो समयमा जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत अपराध उन्मूलन तथा सजाय ऐन र नेपालको संविधान (२०१५) ले दलित जातिको उत्थानका लागि जातीय भेदभावलाई दण्डनीय अपराध भनेको छ । यसबाहेक, संविधानले राष्ट्रिय दलित आयोगलाई संवैधानिक निकायको रूपमा मान्यता दिएको छ र दलितहरूका लागि अवसर सुनिश्चित गर्न राष्ट्रिय दलित आयोग ऐन, २०१७ लागू गरिएको छ। यो सुखद कुरो हो । त्यसैगरी नेपालको पछिल्लो संविधानले राजनीतिक क्षेत्रमा सहभागिता सुनिश्चित गर्न समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीमा दलित र अन्य बहिष्कृत समुदायका लागि निश्चित सिटहरू आरक्षित गरेको छ । 

सयौं बर्ष देखिका उत्पिडनको क्षतिपूर्तिको लागि आवाज उठाउन र दलितका मुद्दालाई सम्बोधन गर्नका लागि यो संविधानमा यो आरक्षण निश्चित समयलाई मात्र राखिनु पर्छ र त्यसपछि "दलित" पदावलीलाई संविधान, ऐन कानुन आदिबाट सधैंको लागि हटाउने तिर ध्यान दिन पनि दलित आन्दोलनकै अभियन्ताहरुले समेत सोच्न अति जरुरी छ । वास्तवकिता र व्यवहारमा हेर्ने हो भने अहिले रगत क्रमिक रुपमा मिसिई सकेको छ र "शुद्ध" जाति पाउन बिस्तारै गाह्रो हुँदै गएको छ । यो सामाजिक साँस्कृतिक परिवर्तन हो । हुन्छ । संविधानमा जातीय आरक्षण लामो समयसम्म राख्ने हो भने सभासद वा यस्तै राजनीतिक पदमा निर्वाचित हुनलाई जात हेरेर सजातीय विवाह गर्न र जातिवादका "नराम्रा" पक्षलाई बचाइ राख्न घुमाउरो पाराले प्रेरणा दिन्छ ! अनि 'दल्नेवाला' र 'दलिनेवाला' (दलित) मा विभक्त समाज सधैँ रहिरहन्छ । यो त ऐलेको युगमा झनै लाज मर्दो कुरो हुन्छ !

 जुम्ली मार्सी धान

हामी केटाकेटी छँदा जुम्ला राज्यतिर एउटा आन खुपै सुनिन्थ्यो:

"कात्तिक उँधो लाग्या जुम्ली चैत नफि-या मरिगो भनी जान्नु।"

यसको सिधा माने हो, कात्तिकको महिनामा तलतिर झरेको जुम्ली चैतको महिनासम्म पनि घर फर्केन भने ऊ मरेछ, अब फर्किन्न।

यसलाई सप्रसंग त्यो समय, स्थान र परिस्थिति अनुसार अल्लि बिस्तारमा अर्थ्याउन प्रयास गरौँ। जुम्ली भनेको अहिलेको प्रशासनिक इकाइ जुम्ला जिल्लाका वासिन्दा होइनन् । इतिहासमा जुन बेला "जुम्ला राज्य" थियो त्यो जुम्ला राज्यका सबै वासिन्दालाई जुम्ली भनिन्थ्यो। बूढापाकालाई थाहा छ, जुम्ला राज्यमा ११ पहाड र ११ वटा नदीका पाखा र बेंसी भएकाले पहिले जुम्लालाई "२२ पाखा" पनि भनिन्थ्यो । अनि जुम्ली जनतालाई "बाइस पख्याली" भनिन्थ्यो। हामी साना छँदा सुर्खेतका फाँटमा हिउँद लागेपछि उपल्लो हिमाली भेगबाट त्यताका वासिन्दाहरु भेँडा लिएर झर्दथे। उनीहरु हामी सुर्खेतीलाई आफूलाई जुम्ली भनेर चिनाउँथे। हाम्रै घरछेउमा बस्नु भएका एक जना जुम्ली बाले वहाँको घर ठेगाना सोध्दा मुगुको रुम गाउँ बताउनु भएको थियो। हालसालै म वहाँको त्यो "जुम्ला राज्य"को रुम गाउँको घर मै पुगेको छु ।

जुम्ला राज्यमा कात्तिक लागेपछि जाडो हुने भएकाले जाडो छल्नुका साथै व्यापार गर्न, भेँडा चराउन, सामान सरी/दुने गर्न (साटासाट गर्न) र पैसा कमाउने आदि काम गर्न उँधो अर्थात् अहिलेका जाजरकोट, दैलेख, सुर्खेत नेपालगन्ज, बर्दिया, कैलालीतिर झर्ने चलन थियो। फेरी चैत लागेपछि उँभो अर्थात् घर फर्किने चलन थियो ।

चैतमा नै किन फर्किने त घर ? चैत लागे पछि गर्मी हुने, गर्मी खप्न गाह्रो हुने, औलो लागेर मरिने डर हुने आदि कारण त हुँदै भए । तर मुख्य कारण थियो, खेती गर्न फर्किनु। त्यो पनि धान खेती । खासमा त्यो भेगमा खास प्रकारको धानको ब्याड राख्ने, रोप्ने, गोड्ने, काट्ने र चुट्ने काम चैतदेखि सुरु भएर कात्तिकसम्ममा पूरा हुन्छ।

अब त्यही खास प्रकारको धान को चर्चा सुरु गरूँ । अहिले जुम्ली मार्सी धान देशैभरि सबैले चिन्दछन्। विशेष गरेर राजनीतिलाई भ-याङ् बनाएर काठमाडौँमा हालै उदाएका नवधनाढ्यहरुले 'जुम्ला राज्य'बाट मार्सी मगाएर खाने गरेपछि मार्सीको प्रसिद्धी चुलियो। अहिले काठमाडौँको भान्सामा मार्सी पाक्नु मार्सीको "सेकेन्ड वेभ" अर्थात् दोश्रो लहर हो। काठमाडौँमा मार्सीको "पहिलो लहर" राणा प्रधानमन्त्रीको भान्सामा चलेको थियो।

कुरो उठ्छ, यो चिसो ठाउँमा धान खेती कसरी सुरु भयो होला? ऐतिहासिक तथ्य अनुसार दशौं शताब्दीतिर भारतको कस्मिरबाट चन्दननाथ नाम गरेका महात्मा जुम्ला घुम्न आएका थिए । जुम्लाका तत्कालिन खस राजा कल्याल वंशी ठकुरीले उनलाई गुरु मानेर यतै बसालेका थिए । चन्दननाथ दत्तात्रय भगवानका भक्त थिए । उनी जुम्लामा दत्तात्रय मन्दिर स्थापना गरेर बस्न थाले । जुम्ला पुगेको जो कोहीले देख्नुहुन्छ; बजारको तल्लो भाग र तिलाको उपल्लो काखमा चन्दननाथको मन्दिर छ । चन्दननाथले स्थापना गरेको मन्दिर भएकोले यस मन्दिरको नाम पनि चन्दननाथ मन्दिर रहन गएको हो। उनै चन्दननाथले कश्मिरबाट मार्सी धानको बिउ ल्याएका थिए । उनले ल्याएको सो धान जुम्लाका कुनै पानी लाग्ने ज्युलामा रोपिएको थियो। ज्यूला भनेको धान लाग्ने खेत हो। अहिले जुम्ला राज्यमा थुप्रै ज्युला नामका ठाउँ छन् । जुम्लामा सिंजा उपत्यकाको कुनामा रारा जाने बाटोमा पर्ने गोठिज्युला प्रख्यात छ । पछि जुम्लाकै छुमचौरजस्तो २८०० मिटर भन्दा अग्लो ठाउँमा पनि यो मार्सी धान फल्यो र संसारकै अग्लो ठाउँमा फल्ने धान भनेर चिनियो । अहिले यसको माग बढेर यस धानको खेती गर्ने चलन फेरि बढेको छ।

मार्सीका बिभिन्न जात छन्। कालीमार्सी र राती मार्सी आदि। मार्सीको चामल गाढा रातो/खैरो रंगको हुन्छ । यसको भात थोरै खाँदा पनि यो निकै आड़िलो हुन्छ। स्थानीय ढिकी वा हाते मुसलमा कुटेको मार्सीमा प्रसस्त रेसा हुने भएकोले पकाउँदा अल्लि गिलो हुन्छ तर स्वादिलो हुन्छ। काठमाडौँमा कतिपयको भान्सामा आइपुगेको रातो चामललाई केहीले मन नपराएर मोटो, साह्रो र अरठ्ठो भनेको सुनेको छु। खास कुरो के भने सबै उताबाट आउने रातो देखिने चामल मार्सी होइनन् । मार्सी अहिले त्यति धेरै खेती गरिंदैन र सबै ठाउँमा हुँदैन पनि। उताबाट आउनेलाई "ल है मलाई मार्सी कोसेली ल्याइदिनू!" भन्नेलाई जुम्लीले (जुम्ला राज्यकाले) जानी जानी वा नजानेर अर्कै चामल भिडाई दिएकाले पनि त्यो प्रतिक्रिया आएको हो। मुगुका खोँच र बेंसीमा पनि यही मार्सी जस्तै धान फल्छन् र रारा घुम्न जानेले यही रातो चामलको भात मार्सी भनेर खान्छन् । वास्तवमा यो मार्सीकै "साइनो" पर्ने भत्तालो जातको धानको चामल हो । सयौँ बर्षदेखि काठमाडौँबाट ठगिएको जुम्ला राज्यले मार्सीमा झुक्याउँदा हल्का रमाइलो नै हुन्छ।

त्यसो त प्रसंगबस मैले जुम्लामा नै सुनेको एउटा कथा भनी हालूँ, जुम्लीहरु व्यापार गर्न खप्पिस! भारतका सहरका गल्लीमा जुम्लाको सिलाजित प्रख्यात रहेछ। हाम्रा जुम्ली दाजुभाइलाई देख्ने बित्तिकै "सिलाजित है भाइसाप?" भनेर सोध्दा रहेछन्। सिलाजित भएका जुम्लीले महँगो दाममा सिलाजित नै बेच्दा रहेछन् । नभएकाले पनि "हां मेरे पास हैं। रुको। मैं वहाँ अपने कमरे में जाता हूँ और लाता हूँ" भनेर अल्लि पर गएर नाक कोट्याएर, आङको मयल सोरेर डल्ला पारेर देखाउँदै "ये लो सिलाजित!" भनेर बेच्दा रहेछन्।

 किम्री यात्रा

रारासम्मको यात्रा वर्णन धेरै लेखिइसकेका छन् । र धेरैलाई लाग्छ, रारा ताल र यसैको सेरोफेरो मुगुमा रहेको एकमात्र पर्यटकीय गन्तव्य हो । यो केही हदसम्म सत्य होला तर सम्पूर्ण भने होइन । सुर्खेत, दैलेख कालिकोट, जुम्ला भएर गाडीमा हुइकिँदै वा नेपालगन्जबाट ताल्चा उडी १/२घन्टा उक्लेर राराको डिल नजिक पुगी १ घन्टा हिँडेर त्यहाँ रहेका सिमित होटेलमा रात गुजारेर फर्कने हो भने वास्तविक मुगुसँग न भेटघाट हुन्छ न त भ्रमणको मज्जा नैआउँछ ।

पहाडी भ्रमणको मज्जा लिने हिँडेर नै हो । राराबाट ४/५घन्टा हिँडेपछि गुम पुगिन्छ । अहिले यसलाई गमगढी भनेर चिन्दछन्, हाल छायाँनाथ रारा नगरपालिकाको सदरमुकाम । पदयात्रामा रुची हुनेहरुलाई यही नगरपालिकाको नाममा जोडिएको “छायाँनाथ” पर्वततिरको क्षेत्रतिर यात्रा गर्न अविष्मरणीय छनौट हुन सक्छ । अलिकति मेहनत पर्ला र पहाड चढ्नुपर्ला । फेरि पहाड चढ्ने भनेको आफूले संसार हेर्नलाई हो । संसारले आफूलाई हेरोस् भनेर होइन ।

हामीलाई साथ दिन तम्सेर हामीसँग हिँडेकाहरुलाई नगन्ने हो भने हामी काठमाडौँबाट आएका ३ जना घुमन्ते थियौँ ।गुम बजारबाट तल झरेपछि गमगाडको घाटमा पुगिन्छ । गाड भनेको यहाँको भाषामा खोला । यही गाडबाट बिजुली निकालिएर गुम र यसको सेरोफेरो अहिले झिलिमिली भएको छ ।

घाटबाट अब हामी उत्तर-पूर्व लाग्यौँ । देब्रेपट्टि कर्णाली उँभोबाट सुस्साउँदै झरिरहेको छ, हामी काखैकाख फराकिलो बाटोमा थाहा नपाउने गरी उक्लिदै गयौँ । सुरुको पहिलो दिन । हाम्रो गती ठिक्कको छ । यात्रा भनेको गन्तव्यमा पुगेर रमाउनलाई मात्र होइन । बाटोमा भेटिने ढुंगा, घाँस, बुटान, खोलासँग चिनजान गर्न हो, भेटिने नयाँ मानिससँग नाता जोड्न हो । १ घन्टा जति हिँडेपछि लुम्स बजार पुगियो । सधैँ भोकैले मात्र खानेकुरा खाइँदैन ।विश्रामको लागि चिया खान बस्यौँ । केही साथीहरुले स्याउ खाए । ठूला रसिला ताजा स्याउको दानाको ५ रुपैयाँ । हामी यात्रामा छौँ । यात्रामा खर्चको नियम फरक हुन्छ । अर्थात् यात्रामा गरेको खर्चले अनुभवको धनी होइन्छ ।

अग्ला अग्ला पहाड, पहाडको कन्दराबाट झरेका झरना र कर्णालीको गीत सुन्दै हामी अर्को १ घन्टामा मुगुम् कर्मारोंग गाउँपालिकाको स्वागतद्वारमा पुग्यौँ । त्यसो त म र मसँगै यात्रा गरिरहनु भएको अच्युत पौडेलको लागि यो भेग नौलो र प्रथम पटक थिएन । हामीलाई नयाँ धरातल हेर्नुभन्दा पनि यसपटक नयाँ आँखाले हेर्नमा मज्जा थियो । हामी एक हिसाबले यसपटक पद यात्रीको रुपमा हिँडेका छौँ ।

आधुनिक सिमेन्टी ढलान पिलरमा बनाइएको प्रवेशद्वारको सिरानमा तिब्बती बुद्ध धर्म महायान परम्परा अनुसारको बुद्धको चित्र अन्कित छ । मुनि नेपाली, अंग्रेजी र भोटे भाषामा गाउँपालिकाको नाम लेखिएको छ ।

मुगुमा जिल्लामा ४वटा पालिका छन् । मुगुम् कर्मारोंग गाउँपालिका क्षेत्रफलको हिसाबले सबैभन्दा ठूलो पूर्वी उत्तरी क्षेत्रको पालिका हो । यो क्षेत्र सामाजिक साँस्कृतिक हिसाबले जडान क्षेत्र हो । अर्थात् लामा समुदायको क्षेत्र । मुगुको तल्लो भेगलाई खसान र माथिल्लो भेगलाई जडान भन्ने गरिन्छ । बोलिचालीको हिसाबमा भोटे बस्ती । जातिको हिसाबमा सबैले नामको अन्त्यमा लामा भन्ने गरेको पाइन्छ ।

अहिले बर्खाको अन्त्यतिरको समय । बाटो कतिपय ठाउँमा डरलाग्दो गरी बिग्रेको थियो । एक पाइला गलत ठाउँमा पर्नासाथ सिधै कर्णाली नदीमा पुगिने । यात्रालाई खतरा मानेर घरकै चार पर्खाल भित्रै सिमित हुनुमा पनि त घातक छ नि ! एकांकी निरस जीवन र मृत्युमा के पो फरक छ र । जीवन जीवन्त हुनुपर्छ । चलायमान ।

साँझ बास बस्न छयलबगर पुग्यौँ । खसान भेगबाटै ब्यापार गर्न पुगेका खस समुदायको व्यक्तिको होटेल रहेछ । तर आन्तरिक साजसज्जा पूरापुर लामाहरुको प्रभाव परेको । मैले पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका पदयात्राका होटेल र होमस्टेहरुको अनुभव गरेको छु । मेरो अनुभवमा लामाहरु होटेल व्यवसायमा अरु समुदायका भन्दा अगाडि पाएको छु । मुगुकै गमगढी, खत्याड र सोरुमा भन्दा मुगुम् कर्मारोंग क्षेत्रमा होटेल, खाजा पसल, होमस्टेमा आतिथ्य सत्कार तारिफयोग्य छ । सरसफाइ, साजसज्जामा पनि अगाडि छ । छयलबगरको हामी बास बसेको होटेल सफा छ । तिब्बती परम्पराका होँचा लामा टेबल, पलेटी कसेर फलामे धुवाँरहित चुलोमा आफ्नै अगाडि पाकिरहेको खाना ।

अर्को दिनको हिँडाइ लामो भएकोले ९ बजेतिर नै खाना खाएर बिछौना च्याप्यौँ ।

बिहानै ६ बजे चिया खाजा बाटोमै खाने निधो गरेर यात्रालाई निरन्तरता दियौँ । सवा ७ बजे ढुंगेधारा पुग्यौँ । सानो बजार रहेछ । सांग्मो होटेलमा खाजा खाने सुर भयो । लामाबाले बडेमानको स्थानीय काँक्रो चिरेर खुवाउनु भयो । अरुले बिस्कुट र चिया खाए । मैले भान्सामा भोटेचिया मथ्ने भाँडो देखेपछि भोटेचिया खान मन गरेँ । लामा भाइले मथिहाले । कचौराको पिँधमा उवाको सातुको तह, त्यसमाथि अर्को पत्र छुर्पीका दानाको र त्यसमाथि लामाभाइले खनाएको मथेको भोटे चिया । चिया सुर्काएर सकेपछि मैले भिजेको सातु चाट्थेँ । लामाभाइले माया घोलेको चिया थप्थे । ४/५पटक चिया थपेर खाएपछि सातु सकियो । फूर्ति आयो अगि बढ्न । अलिकति अगाडि बडेपछि कोदोबारी छिचोल्दै हामी रिउसबगर पुग्यौँ । मुगुको उपल्लो भेग साँच्चिकै सुन्दर छ । मायाले काख हाल्न हात लम्काउलान् जस्ता नजिकै ठडिएका पर्वतमाला । सफा सुन्दर साना फूलबारी भएका घरहरु । एउटा घरको आँगनमा फुलेका सुन्दर फूललाई क्यामरामा कैद गर्न मन लागेर आँगनमा उक्लिएँ । एउटी महिला घरबाट निस्केर मुस्कुराउँदै सोध्नुभयो, “कहाँ जाने दाजु ?” मैले मुस्कुराउँदै जवाफ दिएँ, “आज किम्रीसम्म ।” चिनजान भयो । वहाँको नाम पालजुंग लामा रहेछ । सहरमा हाँस्न प्रहसन कार्यक्रम हेर्नुपर्छ । मुस्कुराउन फुर्सद छैन । बारीमा पाकेको कोदो टिप्न हँसिया र डोको समातेकी यी बहिनीले मलाई “चिया बनाऊँ दाजु ?” भनेर सोध्दा म फेरि यी लामा समुदायको आतिथ्यले नतमस्तक भएँ ।

यात्रामा देखिएका सौन्दर्य, नौलोपना र नयाँ ज्ञानले एकछिन अवाक बनाउँदो रहेछ र त्यसपछि कथाकार बनाउँदो रहेछ । यात्राको दोश्रो दिनको कथा पनि नलेखिकन रहन यो मन मान्दै मानेन ।

कन्फुसियसले भनेका छन्, “कहीँ जानु छ भने पूरै हृदय बोकेर जानुपर्छ । र हृदय खनाउँदै हिँड्नुपर्छ ।” हाम्रो यात्रा हृदयदेखिकै थियो ।हामीलाई प्रत्येक क्षण र दृश्यले हृदयलाई पगालिरहेको थियो ।

अब हाम्रो यात्रा रिउसबगरबाट अगाडि बढ्यो मांग्री गाउँतिर । बाटाभरि झुलेका कोदोबारी छन्, भर्खरै बाली टिपेका चिनोका नल । कोदोबारीका गह्राका डिलमा स्वागत गर्न निउरी परेका राताम्मे मासेले बारीलाई यज्ञ झैँ सजाएका। लटेलाई यहाँको स्थानीय भाषामा मासे भनिँदो रहेछ ।

भिमकाय पर्वतहरुको बिचबाट बगेको कर्णाली सुस्साइरहेको छ । मांग्री पुगेपछि सुन्दर घरहरु देखिन्छन् सेता ढुंगाका । प्रत्येक घरका आँगनमा लिंगोमा फर्फराइरहेका वौद्ध ध्वजाले शान्तिका मन्त्र फैलाइरहेका देखिन्थे ।

धेरैलाई कर्णाली भन्ने बित्तिकै बिकट, अभाव, गरिबी, फोहोर, झिंगा भुनभुनाइरहेका बस्तीको चित्र आउन सक्छ । त्यो केही मात्रामा बिगत भैसकेको चित्रण हो वा तल्लो भेगको अवस्था हो । हामी पुगेका मांग्री गाउँका घरहरुले त्यो चित्रणलाई मिथ्या सावित गरिदिए ।घरका आँगनमा उच्च पहाडी फूलहरु हाँसिरहेका थिए । त्यसो त कतिपय आँगनमा फुलेका सयपत्रीले शारदी सौन्दर्य पोखिरहेका थिए र खासै हिन्दु पर्व नमनाइने भेगमा दशैँ तिहारको झल्को दिएर घर फर्कन यो मनलाई हतार बनाइरहेका थिए ।

यहाँका घरका कोठाहरु सफा र सुग्घर छन् । उमेरले ज्ञान दिन्छ, यात्राले संसार चिन्न र बुझ्न मद्दत पु-याउँछ । मैले सुनेका कुरालाई यात्रामा पाएको ज्ञानले गलत सावित गर्दै थियो । यस्तै यात्राले त आफू रहे बसेको ठाउँ सानो बिन्दु जत्ति मात्र रहेछ र संसार त विशाल पो रहेछ भन्ने महसुस गराउँदो रहेछ ।

मनमोहक दृश्यालोकन गरेर अघि बढ्दा बाटो काटेको पत्तै हुँदैन । हामी छयलबगरबाट पदयात्राको निरन्तरताको दिन सुरु गरी ढुंगेधारामा खाजा खाएर बिहानको खाना खान खाने समयमा पुलु गाउँ पुग्यौँ । पुलु बाटोमा पर्ने सानो बजार हो । हाम्रो आँखा “पेमा होटेल एण्ड गेस्ट हाउस”मा प-यो ।

“खाना खान पाइन्छ बहिनी ?” मैले सोधेँ । “पाइन्छ नि दाजु, म पकाइहाल्छु ।” होटेलधनी बहिनीले भन्नुभयो ।

खाना पाकुन्जेल पहाडी काँक्रा चपाउँदै भलाकुसारी भयो । वहाँको नाम पेमा । श्रीमान अंगजुक लामा । दुई महिनाअघि व्यापारको लागि तिब्बत जानुभएको रहेछ । त्यसो त अहिले वहाँ मध्य नेपालतिरको सिमाबाट नेपाल छिरिसक्नु भयो रे १५० भन्दा बढी च्यांग्रा खरिद गरेर । दशैँ अगावै पोखरा पु-याएर बेचेर काठमाडौँ घुमेर फर्कने रे ।

“व्यापार हाम्रो कर्म हो । श्रीमान बाहिर व्यापार गर्नुहुन्छ । म यहीँ गर्छु । छोराछोरी पढाइको लागि सहरतिर छन् । मेरो माइती आज तपाईँ पुग्ने किम्री गाउँमै त हो नि। हाम्रो घर जुम्ला बजारमा पनि छ । तर त्यहाँ बस्न मन लाग्दैन । आफ्नै ठाउँ प्यारो । १० बर्ष जति भारतमा तिब्बती रेस्टुरेन्ट चलाएर पनि बसियो ।अर्काको मुलुक जाती लागेन । यहाँ आएर यो घर भाडामा लिएर होटेल चलाएको नि ।” पेमा बहिनीले पाक्दै गरेको तरकारी चलाउँदै भन्दै हुनुहुन्थ्यो ।” धेरैले ठान्न सक्छन्, यात्रामा नयाँ मानिससँग भेट हुन्छ । तर तपाईँले यात्रा गर्दा आफैलाई भेट गर्नुहुन्छ । आफूले सुनेका भरमा गरेका अनुमान गलत सावित हुन्छन् । आफ्नो देश, गाउँ र ठाउँलाई माया गर्न कुनै कवि हुनु पर्दैन न त फोस्रा भाषण गर्ने नेता । यो देशको राष्ट्रियता यस्तै पेमा र अंग्जुकहरुमा टिकेको छ ।

तिब्बती परम्पराको भान्सा र खानेकोठा । धुवाँरहित फलामे चुलोको प्रयोगले गर्दा सफा भित्ता र दलिन । चिटिक्क मिलाएर राखिएका भाँडाकुँडा । कोठाको देब्रेपट्टिको भित्तामा वुद्धका प्रतिमा र आरधनाका सामग्रीहरु । वुद्धको प्रतिमा देख्नासाथ त्यो प्रेममय वातावरणमा मलाई अझ सुखद अनुभुति भयो ।

खानाखाइवरि बिदा हुने बेलामा फर्कँदा यहीँ बास बस्ने निधो भयो । मायाको मसालाले पकाएको भोजन र प्रेम बर्साएको आतिथ्यलाई कसरी नकार्न सकिन्छ र !

अब कर्णाली नदीलाई दायाँ पारेर हाम्रो यात्रा अगाडि बढ्यो । यात्रा भनेको कहीँ पुग्नको लागिभन्दा पनि यात्रामा नै रमाउनलाई हो । त्यसैले मलाई यस्ता रमाउन गरिएका यात्रामा कुनै एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्न कति समय लाग्छ भन्ने प्रश्न उति जायज लाग्दैन । मन लागेका ठाउँमा बढी बसिन्छ । मन परेका कुराहरुबारे सोधखोज गरिन्छ । लोभ्याउने दृश्यहरु क्यामरामा कैद गर्न समय खर्चिन्छ । जे होस् डेढ घन्टाको समयमा कर्णालीको अर्को झोलुंगे पुल तरेर पारिपट्टि पुगियो जहाँ उच्च पहाडी घाँसे चरनमा एक हुल झोभा र झोमा चरिरहेका देखिए । यहाँको भाषामा झोभा भनेका गोरु हुन् र झोमा भनेका गाई । यी झोभा र झोमा भनेका चौरी र तल्ला भेगमा पाइने गाई गोरुका ठिम्याहा । चौरको अगाडि ठडिएको त्यार गुम्बा । त्यार गुम्बाको मनोरम् शान्त वातावरणमा एक छिन टहलिएर सँगै यात्रा गरिरहेका नमराज र मैले थकान मेटायौँ । एउटा अलौकिक आनन्द । अब किम्री गाउँ पुग्न ठाडै उकालो चढ्नु छ । वुद्घको दर्शनबाट प्रेरित भएको अनुभुतिले हामीले ठाडो पहाड उक्लन पूरापुर शक्ति प्राप्त ग-यौँ ।

त्यार गुम्बाबाट किम्रीगाउँ जान ठाडै उकालो हिँड्नुपर्छ । कुनैकुनै ठाउँमा नाकै ठोक्किने उकालो । पुलुमा खाना खाएर हिँडेकाले हामी मध्य दिनको घाममा प-यौँ । पहाडका तातेका चट्टानले हामीलाई रनक्कै सेकिरहेको थियो । किम्री हेर्ने रहरले हामीसँग लतारिएका धर्मराजका खुट्टा बाटाका कुनै विन्दुमा सम्म परेका तेर्सो बाटा भेटिए ठाडो बाटो छोडेर उतै लाग्थे । तर हाम्रो गन्तव्य अविचलित उकालोतिर थियो । “तिमी पछिल्लो समयमा निकै मोटाएका कारणले तिमीलाई उकालो हिँड्न धौधौ परेको हो । के खाएर मोटायौ यति धेरै ?” धर्मराजलाई हौस्याउन र बाटो कटनीका लागि मैले ठट्टिलो पाराले उनलाई सोधेँ । “थाकेर मुख बिगारेका उनले उत्तर दिन सकेनन् । अच्युत पौडेलले भन्नुभयो, “मोटाउने बेला आएपछि त्यस्तो केही खानुपर्दैन । श्रीमतीको गाली खाए पनि मोटाइन्छ ।” धर्मराजलाई चित्त बुझेर हो कि किन हो, एउटा आँखा चिम्लिँदै टाउको ढल्काएर फिस्स मुस्कुराए । पदयात्राको मज्जा पदयात्रा गर्नेले नै चाल पाउँछ ।थाक्दा पनि बढो आनन्द आउँछ । यसका लागि स्वास्थ्य तन्दुरुस्त हुनुपर्छ । त्यसो त समय मिल्ने बित्तिकै पदयात्रा गरिरहने हो भने स्वास्थ्य तन्दुरुस्त भइहाल्छ । जीवनमा यात्राको लागि समय आफै निस्किदैन । आफूले निकाल्नुपर्छ । फेरि यात्रा गर्ने भनेको जीवनबाट पलायन हुनलाई पनि होइन, बरु जीवन हामीबाट पलायन नहोस् भनेर छोप्नको लागि हो । यात्राले जीवनलाई जीवन्त बनाउँछ ।

डेढ घण्टादेखि दुई घण्टा जतिको उकालो र अन्त्यमा अलिकति तेर्सो बाटो हिँडेपछि हामी किम्री गाउँ पुग्यौँ । मैले डेढ घण्टादेखि दुई घण्टा भनेँ । हिँड्न सक्नेलाई १ घण्टा मात्रै लाग्यो । फोक्सो नै लफ्र्याक लफ्र्याक गरी मुख बाहिरै निस्क्यो कि जसरी स्वाँस्वाँ र फ्वाँफ्वाँ गरेर उकालोमाथि विजय प्राप्त गर्नेलाई २ घण्टा लाग्यो । प्रकृतिसँग रमाएर पारि भित्ताका चट्टान, बन र प्रकृतिसँग हराउँदै पाइला चाल्नेलाई डेढ घण्टा लाग्यो होला ।

किम्री गाउँ पुगनपुग १०० घरधुरी भएका लामाबस्ती हो। डेढ बर्षअगि यही गाउँमा आगोलागी भएर १९ वटा घर पुस्तौँदेखिको श्रीसम्पतीसहित पूरा ध्वस्त भएका थिए । अच्युत पौडेल र म कार्यरत सँस्थाको पहलमा ती १९ दुई तले घर भर्खर पुनर्निर्माण भएर ठडिएका थिए । गाउँको बिचमा पुग्दा ती लामा परिवारको कृतज्ञता मिसिएको हार्दिकताले हाम्रा आँखा खुसीले रसाए । हामी परियोजनाको कामले भन्दा पनि पदयात्रा गरेर उनीहरुसँग आत्मियता साट्न यो गाउँ पुगेका थियौँ । गाउँको सिरानमा किम्री गुम्बा छ । त्यहाँ पुगेर गुम्बा दर्शन नगर्नु कल्पनाकै पनि कुरा भएन । श्रद्धा र आत्मियतासाथ गुम्बाभित्र छि-यौँ । अष्टमंगलका चिन्ह अंकित असली खादाले स्वागत पाउँदा मनमा कति अपार शान्ति र हर्ष भयो, त्यसको लागि मसँग अहिले शब्द नै छैनन् । एकछिन गुम्बा भित्रै बस्यौँ । लामाहरु जीवन र मोक्षका पाठ सुनाइरहेका थिए “जन्मेपछि दुःख हुन्छ । दुःखको कारण हुन्छ । कारण भनेको तृष्णा हो, मोह हो । दुःखबाट पार लाग्ने उपाय छ: निर्वाण । निर्वाणको लागि चाहनेहरुको लागि बाटो छ ।”हाम्रो यात्रा पनि एक प्रकारको मोक्ष प्राप्तीकै लागि थियो । व्यवहार, व्यवसाय र व्यस्त दैनिकीबाट छुटकारा ।

अब यस ठाउँ (किम्री)भन्दा अगि बढेपछि “छायाँनाथ क्षेत्र” पुगिन्छ । यहाँ मैले छायाँनाथ क्षेत्र भनेँ । मुगुमा त्यो ठाउँलाई छायाँनाथ वा छायाँनाथ मन्दिर मात्र भनेर चिनिन्छ ।

छायाँनाथ मन्दिर मुगुको पवित्र पौराणिक क्षेत्र हो । यो मनोरम् पवित्र स्थल राज्य र र पर्यटन सरोकारवालाको वेवास्ताको कारणले यसको चर्चा नभएर आम जगतमा गुमनाम जस्तै भएको हो । समुद्री सतहदेखि ४५ सय मिटरको उचाइमा अवस्थित यस मन्दिरमा प्रत्येक वर्ष जनै पुर्णिमाको समयमा ५ दिनसम्म मेला लाग्ने गर्दछ । जनै पुर्णिमाको बेला जुम्लाको ठाकुरज्यूको गाथ पुजारीका साथमा बाजागाजा र सुरक्षाकर्मीहरू सहित छायाँनाथ मन्दिरमा लगेपछि छायाँनाथ तिर्थयात्रा सुरु हुन्छ । मुगुका हिन्दु परम्पराका भक्तहरुले यस मन्दिरलाई बद्रीनाथ र केदारनाथ जस्तै एक पवित्र धाम अथवा शक्तिपीठ मान्दछन् । पौराणिक कथा अनुसार सत्य युगमा भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर हिंडेका बेला सतिको मृत शरिर गलेर जहाँ जहाँ सतीका अङ्गहरू पतन भए त्यहाँ त्यहाँ शक्तिपीठहरू बन्दै गएको कथा स्वस्थानी कथामा उल्लेख गरिएको छ । यसरी सतीको मृत देह गलेर पतन हुने क्रममा “छाँया क्षेत्र” नामक यस स्थानमा बाँकी रहेका सबै अङ्गहरू पतन भए भन्ने कुरा पनि सोही स्वस्थानी कथामा उल्लेख गरिएको छ । यो पुराणको कुरा भयो । वर्तमानमा पनि छायाँनाथ “छायाँ क्षेत्र” नै हो । राज्यको प्राथमिकता र उज्यालो नपुगेर छायाँमा परेको क्षेत्र । त्सो त राज्य पर्यटन विकासमा धेरै उदासिन छ । जे जति भएको छ, प्रकृति र पुराना ऐतिहासिक स्थलले धानेका छन् । पर्यटन बर्ष २०२० को पूर्वसंध्यामा यस्ता कुरा गर्न वाध्य हुँदा मन अमिलो भएर आउँछ ।

यहाँ यात्राको मनोरम् दृश्यका वर्णन र रोमान्चकारी अनुभव मैले बाँडे हुँला । तर यात्रा सधैँ सरल र सहज हुँदैन । कहिले निकै पिँडा हुन्छ, लस्त थाकिन्छ । मुटु नै फुट्ला जस्तो हुन्छ । तर यो पनि ठिकै लाग्छ । यात्राले हामीमा भएको विश्वदृष्टिकोण बदलिदिन्छ । हामीलाई नै बदलिदिन्छ । सम्झना, मन र चेतनामा कहिल्यै नमेटिने पदचाप कोरिन्छन् । हामीले घरबाट बोकेका भारीमाथि अनुभव र नयाँ ज्ञानका थप भारी थपिन्छन् । आखिर यात्रा भनेको चाहना मात्र नभएर आँटको कुरा हो । जहाँ गइन्छ, हृदय बोकेर जानुपर्छ, रक्तकोष र मांसपेशीले बनेकाभन्दा फरक संवेदनशिल भावना गुजुल्टिएर बनेको हृदय । 

 गोसाइँकुण्ड यात्रा

म यसपटक गइनँ भने यस पटकलाई मात्र होइन पटक पटकलाई अन्य यात्रामा पनि साथीसँगीको टोलीबाट छुट्दछु भन्ने लाग्यो र २ हप्ता अगि व्यवहारिक कारणले रद्द गरेको योजना यात्राको अगिल्लो दिन सदर गरेँ । यात्रा टोलीका सदस्य काठमाडौँ, चितवन र हेटौँडाका भएकाले नुवाकोटको विदुर बजारमा बिहान १० बजे जम्मा हुने सल्लाह भयो । भनेकै समयमा सबै जना विदुरमा जम्मा भयौँ । टोलीमा जम्मा ६ जना । बाटोमा खाना के कसो हुने हो भनेर अच्युत पौडेलले सुखद पाहुना घर नामको होटेलमा सम्पर्क गर्दा खाना पाक्न कम्तिमा १ घण्टा लाग्ने जानकारी दिएपछि हामीले आँखा अघिल्तिरै सडक छेउको भात पाकिरहेको छाप्रोमा सोध्यौँ, "छ जना छौँ, खाना तयार छ ? खुवाउनुहुन्छ ?"

"पस्किहाल्छु नि !" उत्तर आयो ।

दाल, भात, तरकारी र अचार । सबैले थपिथपी खायौं । त्यसो त खानाले हाम्रो पेट मात्र भरिने हो, हाम्रो तिर्खाएको आत्मा भरिने हामीले तय गर्ने यात्राले हो । अब हाम्रो छ जनाको पूरा टोली यात्रालाई निरन्तरता दिन स्कोर्पियो चढेर धुन्सेतिर लाग्यो । हाम्रो यात्राको लक्ष गोसाइँकुण्ड । तर यसको अर्थ गोसाइँकुण्ड पुगेपछि मात्र हाम्रो यात्रा सार्थक हुने भन्ने होइन । हामीले यात्राका हरेक क्षणलाई रमाइलो बनाइरहेका थियौँ । हामी सबै आआफ्नो पट्यार लाग्दो तालिकावद्ध दैनिकीबाट थोरै दिनको लागि भए पनि भागेकाले यो निकासले हामी सबैलाई राहत दिइरहेको थियो ।

रमाइला कुरा, ठट्टा र नयाँ घुमफिरका योजना बुन्दाबुन्दै पौने ११ बजे बेत्रावती पुगियो । वि.सं १८४९मा नेपाल –तिब्बत युद्ध अन्त्य गर्न बेत्रावती सन्धि यही ठाउँमा भएको थियो । त्रिशुली, फलाँखु र सलाँखुको त्रिसंगम मानिने बेत्रावती धार्मिक स्थल पनि हो । पौराणिक कथा अनुसार देवता र दानवहरुले एक पटक समुद्र मन्थन गर्दा संसारै नास गर्ने विष निस्कियो र संसारलाई जोगाउन शिवजीले उक्त विष खाइदिए । विषको जलनले छट्पटिएर बेतको लौरो र त्रिशुल लिई समुन्द्र मन्थन स्थलबाट रन्थनिएर यहाँ आइपुग्दा शिवजीले बेतको लौरीले पहाड खोपी पानी निकालेर पिए । यसरी बेतको लौरीले खोपेपछि पानी निस्केर बगिरहेको ठाउँलाई पछि बेत्रावती नदी भनियो भन्ने किम्वदन्ती छ ।

भर्खर सुरु भएको यो यात्रा नटुङ्गिदै अच्यूत पौडेलले अर्को यात्राको योजना बुन्न तिर्थ कार्कीलाई जिम्मा दिनुभयो, "बेत्रावतीमा पानी पिएपछि शिवजी गोसाइँकुण्डमा केही समय सुस्ताएर कैलाश गएका हुन्; हामी पनि यसपछि कैलाश पुग्नु पर्छ !" भोटो फटाल्दै गर्दा विवेक बढ्दै आउँदो रहेछ; यात्रा गर्दै जाँदा धेरै कुरा बुझिँदै गइँदो रहेछ । उमेर ढल्किदै जाँदा पदयात्राहरु कठिन हुँदै जान्छन् । अन्जन पौडेलको टिप्पणी आयो, "यही ज्ञान अझ पहिल्यै आइदिएको भए ! जे होस् स्वास्थ्य ठिक छँदै कठिन खाले पदयात्रा गर्नु पर्छ । मलाई पनि त्यो कैलाश जाने सूचीमा नछुटाउनू !"

२ बजे धुन्चेबाट हाम्रो पद यात्रा सुरु भयो । घट्टेखोला पुगेर ठाडो उकालो सुरु भएपछि हाम्रो टोलीका सबै गम्भीर भए । बिस्तारै सल्लाघारीलाई कुहिरोले लुकाउँदै गयो । तलबाट माथितिर लाग्नेको लर्को; त्यस्तै माथिबाट तल झर्ने यात्रीको लर्को । तलबाट उक्लदै गरेकालाई हामीले बास बस्न कहाँ पुग्ने हो भनेर सोध्यौं भने माथिबाट तल झर्नेलाई अब देउराली पुग्न कति समय लाग्ला भएर सोध्ने गर्थ्यौं । कसैले १ घण्टा भन्थे त कसैले २ घण्टा ! प्रत्येकले फरक फरक उत्तर दिन्थे । तर सबैले हाम्रो यात्रालाई हौसाउँथे । यात्राले मानिसलाई नम्र र नजिक बन्न सिकाउँदो रहेछ । "तपाईँ कहाँबाट नि ?" जस्ता सवाल जवाफ गर्दै विश्रामको थलोमा भेट भएकासँग सामान्य भलाकुसारी हुन्थ्यो ! नयाँ ठाउँ; नयाँ अनुहार । जान्न चिन्न धेरै कुरा छन् संसारमा । तर पनि एकै छिनमा सबै परिचित र आफ्नै लाग्ने । धेरै युवायुवती र वयस्कहरु काठमाडौँ र यसको सेरोफेरोबाट आएका भेटिए । हामी जति माथि लाग्यौँ उति गाह्रो । धेरैजसो यात्रुहरु नयाँ दृश्य भेट्ने बित्तिकै खुसी हुँदै फोटो खिच्न र आफ्नो समेत फोटो लिन व्यस्त देखिन्थे । हुन पनि खुसी भनेकै यात्राका प्रत्येक क्षणमा भेट्टाउने हो । खुसी कुनै लक्ष नभएर आफैमा यात्रा हो । जसले प्रत्येक क्षण रमाउन जान्दछ, ऊ खुसीसाथ सुखले बाँच्दछ ।

हाम्रै टोलीका एक जनाले भन्नुभयो, "मलाई त नेपालका सबै पहाड उस्तै लाग्छ !" मैले भद्र बिमति जनाएँ, "यात्रामा कुनै पनि ठाउँ 'यो सुन्दर ठाउँ हो' भन्ने संकेत पाटी राखेर चिनाइएका हुँदैनन् । सुन्दर ठाउँ सुन्दर हृदयले देख्ने र बनाउने हो । कतिपय कुरा भित्री आँखाले देख्ने हो ।

उकालोको हिँडाइ सहज पटक्कै थिएन । त्यसमाथि बर्षा । हामीहरु हिँड्दै जाँदा आफ्नै टोलीका सदस्य छुट्टिन जान्थ्यौँ । बाटामा भेटिएका नयाँ अनुहारसँग गफ्फिदै जाँदा नयाँ मित्रता गाँसिने । फेरी उनीहरुसँग छुट्टिने, र फेरी भेट हुन्छ कि भनेर फर्की फर्की हिँडिने । यात्रा र जीवन उस्तै उस्तै । हाम्रो जीवन पनि त अनन्त यात्रा हो । हामी एक अर्कालाई भेट्न रोकिन्छौँ । माया र सद्भाव बाँड्छौँ । र फेरी छुटिन्छौँ । भेट हुने आसमा फेरी मिलनका क्षण कल्पिन्छौँ । यसरी कुनै भेट अमेट रहन्छन् ।

दिउसोको ५ नबज्दै देउराली पुगियो । भोलिपल्टको यात्रा सहज र छोटो बनाउन अझ अघि बढेर बास बस्न उचित ठान्यौं । सयौँ यात्रुलाई बाटोमा बनाइएका थर्पु (छाप्रा)हरुमा बास पाउन सहज थिएन । हामीले ढिम्सामा थर्पु बाहेक एउटा होटेल पनि भएको सुचना पाएका थियौँ । ढिम्साबाट १ घण्टा अगाडि हिँडे चन्दनबारी पुग्न सकिन्छ । हामीले ढिम्सामा बस्ने योजना बनाइसकेका थियौं तर हिँड्दा एक छिन सँगै हुनेहरुलाई हामी पनि चन्दनबारी नै पुग्ने हो भनेका थियौँ । ढिम्साको होटेलमा कोठा अरुले नै अगि पुगेर नओगटोस् भनेर ! मानिसको स्वभाव अलिकति स्वार्थी नै छ ।

xxx

बाटा भरी आधा आधा घन्टाको दुरीमा पालले मोडेका लामा लामा टहरा वा थर्पु भेटिए । थर्पुको मुखैमा खाना र खाजा पाकिरहेका देखिने । भित्र दोहोरो सुत्न मिल्ने लामो सुरुङ्गजस्तो कतिपय टहरामा १/२ सय यात्री लहरै सुत्न अटाउने । प्रत्येक थर्पुको अगाडी थर्पु नम्बर लेखिएको । थर्पु नम्बर १ तल बेँसीको घट्टेखोलामै भेटिएको थियो । बाटा भरीका यी थर्पुले गोसाइँकुण्डमा जनैपूर्णिमामा विशेष मेला लाग्ने भएकाले मेला भर्न जाने हजारौँको भिडलाई थामिनसक्नु थियो । ६ बजे ढिम्सा पुग्दा पहिल्यै सुचना पाए अनुसारै थर्पुहरुको बिचमा एउटा होम्स्टे नाम जोडिएको होटेल पनि भेटियो । थर्पुमा सुत्न गाह्रो मानेर भन्दा पनि सौचालयको सुविधाको लागि हामीले होटेलको लागि सङ्घर्ष गरेका थियौँ । भाग्यवस् हामीले २ वटा साना कोठा पायौँ । प्रत्येकमा ससाना २ वटा खाट । हामी छ जना २ वटा कोठामा अटाउनुप-यो । खाना खाइवरी दुइटा खाट सँगै जोडेर बल्लतल्ल तेर्सोमुखी ३ जना पल्टिन अटायौँ । जेनतेन अलिअलि निदाएर उज्यालो भयो । हिसाबकिताबको बेला भयो । कोठाको मुल्यको कुरै नगरौँ; काठमाडौंका विलासी होटलको भन्दा चर्को मुल्य तिर्न प-यो । बाँकी पैसा तिर्दा साहुले भने, "फर्केर आउँदा एउटा कोठाको हजार मात्र तिर्नु होला ! ऐले मेलाको बेला त यस्तै हो !" महँगो तिर्नु पर्दा भन्दा पनि अन्याय र विवशताले मन अमिलो बनाउँदै बिहानै चिया खाएर हामि उकालो लाग्यौँ । मन अमिलो हुँदाहुँदै हाम्रो जीवनको यात्रा पनि त यही गोसाइँकुण्डको उकालो र साना कोठाको बसाइ जस्तै हो । बाटो र बास जस्तो भएपनि गुजार्नै पर्छ । रातभर निदाउन नसकी कठिन रात बिताउन परे पनि हामीले खुसी हुने कारण भेटेका थियौँ: दुबै कोठामा जोडिएका ट्वाइलेट थिए । जीवनको कठिन यात्रामा पनि खुसी हुन यस्तै कारण फेला पार्ने हो भने जीवन रमाइलो हुन्छ ।

बाटोमा सिन्धुपाल्चोकबाट आएका एकजना तिर्थालु भेटिए। "गोसाइँकुण्ड सम्मको यात्रा हो नि ?" मलाई सोधे । मैले "हो !" भनेँ । धेरै मानिसले लक्षकै कुरा गर्छन् । खासमा मलाई गोसाइँकुण्ड पुग्नु एउटा निउँ थियो र बिचका सबै ठाउँ चिन्नु र रमाउनु नै मेरो रहर थियो । यो यात्रामा मैले कुल्चेका यी ठाउँलाई मैले फेरी उस्तै रुपमा कहिल्यै टेक्न पाउँला र ? प्रत्येक ठाउँसँग नाता जोड्दै र स्मृतिपटमा छाप छोड्दै अघि बढ्ने हो । लक्षमा पुगेपछि सिद्धिहाल्यो नि ! रमाउने प्रत्येक क्षण र पाइलामा हो; जीवनमा होस् वा यात्रामा । त्यसो त जीवनको अर्को नाम यात्रा हो ।

१ घण्टाको ठाडै उकालो काटेपछि ३३५० मिटर उचाइमा रहेको चन्दनबारी पुगियो । स्कन्दपुराणमा वर्णन गरीए अनुसार बेत्रावतीबाट यही चन्दनाचल (चन्दनबारी) बाटो गरी शिवजी गोसाइँपहाड पुगेका थिए । स्थानीयहरू यस चन्दनाचललाई सिङ्गोम्पा भन्दा रहेछन् । यहाँबाट गोसाइँकुण्ड सजिलै १ दिनमा पुगिने भएकोले धेरैजसो मानिसहरु बास बस्न यहीँ आइपुग्दा रहेछन् । यहाँ अरु ठाउँमा भन्दा धेरै र व्यवस्थित देखिए थर्पुहरु । त्यसो त कतिपय थर्पुमा 'रेस्टुरेन्ट र होटेल'का साइनबोर्ड झुन्ड्याइएका थिए । बिहानको खाजा खान हामी 'थ्री स्टार रेस्टुरेन्ट'मा छि-यौं । हामी बस्नासाथ ३ जना महिला हाम्रै टेबलमा आउनुभयो । एक जनालाई कुर्ची पुगेन। मैले खोजेर वहाँलाई पु-याएँ । मान्छेलाई खुसी हुन के ठूलो कुरो चाहिन्छ र ! थाकेको बेला कुर्ची खोज्न समेत हम्मे परेको बेला उभेकै नेर कुर्ची पु-याउँदा वहाँले मलाई धन्यवाद होइन आशिष नै दिनुभयो ! हामीले सामान्य चिनाजानी ग-यौं । हामीले आलुकेराउको तरकारी मगाएको देखेर वहाँहरुले पनि तरकारी नै मगाउनु भयो । आफ्ना झोलाबाट चिउरा झिक्दै भन्नु भयो, 'हाम्रो टोलीसँग त डब्बा डब्बामा अचार गुन्द्रुक के के खाने कुरा छन् के के !" "अनि के भयो त ?" मैले मुख रसाऊँदै सोधेँ । "के हुनु नि ! त्यही डब्बा बोक्न नसकेर बोक्नेहरु सबै पछि पर्नु भयो ! हामी त हल्काफुल्का भएर अघि आएका !" म हिस्स भएँ ! यात्रामा बोकिने भारीको कुरा गर्दा अंग्रेजीमा एउटा वाक्यांश छ, 'ट्राभल लाइट' अर्थात् 'हल्काफुल्का भएर यात्रा गर ' । यसको अर्थ 'गरुङ्गो झिटिगुन्टा नबोक' मात्र नभएर 'यात्रामा तनाव, कामको बोझ, रिसराग, इर्ष्या आदि केही पनि नबोकी बिन्दास बनेर यात्रा गर' पनि हो । वहाँहरु तीनै जना बिन्दास देखिनु हुन्थ्यो । वहाँहरुसँग एकछिन गफ्फेपछी विदा मागेर रेस्टुरेन्टबाट निस्कने बेलामा चाल पाइयो: त्यो रेस्टुरेन्टको नाम 'थ्री सिस्टर' रेस्टुरेन्ट पो रहेछ ! भोकले हो कि अन्य कारणले आँखा तिरिमिरी भएर हो; अगि 'थ्री स्टार' पढिए छ । किन हो कुन्नि, यहाँ अरु होटेल/रेस्टुरेन्टले पनि थ्री सिस्टर नाम जोडेका थिए ।

१ घण्टा जतिको हिंडाइमा चोलाङ्गपाटी पुग्यौँ । चोलाङ्गपाटी यो मार्गमा पर्ने सानोतिनो बजार नै रहेछ । पहाडको छात्तीमा टाँसिएको यो ठाउँ सुन्दर छ । कतिपयलाई लाग्न सक्ला; वाह ! भन्ने के चिज छ र यी काला पत्थरे पहाडमा ! हामीले सुन्दरतालाई आफूसँगै लैजानै पर्छ सुन्दरता फेला पार्न । नत्र संसारभर यात्रा गरे पनि सुन्दरता मरे फेला पार्दैनौं । सुन्दर ठाउँमा अड्केर बस्ने सुविधा हामीलाई थिएन । यहाँबाट उकालो लागेपछि डेढ घन्टामा लौरीविनायक पुगिँदो रहेछ । बाटोमा कतिले यो ठाउँको नाम लौरीविनायक भने तर ठाउँमै पुग्दा होटलका साइनबोर्डमा 'लौरीबिना' लेखेको भेटियो । यसको पनि सहजै अर्थ लाग्दछ । 'लौरी'बिना र उकालोको सम्वन्ध हुने नै भयो । स्कन्दपुराणमा वर्णन गरिए अनुसार नीलकण्ठ दह (गोसाइँकुण्ड) बनेपछि पानीमा आराम गरेका शिवले गोसाइँकुण्डको रक्षार्थ दहको पश्चिममा गणेशलाई लौरीविनायक रुपमा दह द्वारको रक्षार्थ द्वारपाल बनाएर खटाए । स्कन्दपुराण अनुसार लौरीविनायकको आज्ञा लिएरमात्र देवताहरु कुण्ड क्षेत्रमा प्रवेश गर्न पाउँछन् । पछि यस ठाउँको नाम नै लौरीविनायक रहन गयो ।

थाकेर लौरीविनायक पुग्दा ११ बजिसकेको थियो । यहाँ पनि होटेलहरु रहेछन् । हामी माया होटेलमा छि-यौं र खाना खायौँ । ३९५० मिटर उचाइमा खाना खाइवरी आराम गर्दा झमझम परेको पानीले हल्का जाडो गरायो । मैले त्यही होटलमै बेच्नलाई प्रदर्शन गरिराखिएको गोसाइँकुण्ड अङ्कित ऊनको टोपी किनेँ । अच्युत पौडेल र दिवाकर पुडासैनीले पनि किन्नु भयो । भोकले हो वा जाडोले हो; वा माया होटेलको मायाले हो कुन्नि ! खाना मिठ्ठो भएको थियो । काउन्टरमा अङ्ग्रेजीमा लेखिएको थियो, "केही मानिसहरुको अनुसार पुरुषले भन्दा महिलाले धेरै 'टिप्स' दिन्छन् ।" मेरो मनले भन्यो, "त्यसो भए महिलालाई किन उछिन्नु ?" यो प्रस्तावनालाई गलत सावित गर्न मेरो मनले मानेन । अरुको मन पनि मानेन सायद, लोभले गर्दा ! त्यही काठको पाटीमा अर्को कथन पनि लेखिएको थियो (तल फोटोमा हेर्नोस्), "तपाईं जिउने एक पटक हो । त्यसैले खुसी रहनुहोस् । यो तनावरहित क्षेत्र हो ।" हुन पनि यहाँ रहँदा हामी सबै तनावमुक्त भएका थियौँ । तर हरेक कुराको सिमा हुन्छ । अब यहाँबाट नहिंडे साँझसम्म गोसाइँकुण्ड पुगिएन भने तनाव त नचाहे पनि भैहाल्छ ! पानी पानीमा यात्रा सुरु भयो । अब अगाडिको अडिने ठाउँ ४२०० मिटर उचाइमा रहेको बुद्ध मन्दिर । होटेलमा कोहीले भन्दै थिए, "अब भने होस पु-याउनुपर्छ, लेक लाग्न सक्छ; लसुन झोलाको मुखमै राख्नुपर्छ ता कि टाउको दुख्यो र असजिलो भयो भने झिक्न सजिलो हुन्छ !" यो कुरालाई ठाडा ठाडा कान परेर सुनेका हाम्रो टोलीका झस्केका एक सदस्यलाई मैले सम्झाएँ, "लेक लागेर मरिन्छ कि भनेर यात्रा गर्न डराउने हो भने एकांकी निरस जीवनले झनै भित्रभित्रै गलाएर मार्छ ।" साँच्ची भन्ने हो भने जीवनको एकांकीपना बढो घातक हुन्छ; यात्राको पिंडा गाह्रो भए पनि रोमान्चकारी हुन्छ र जीवनमा थप जीवन भरिदिन्छ । स्वास्थ्यबारे चनाखो र होसियारी अपनाउनु पर्छ, तर डराउनु हुँदैन । त्यसो त हाम्रो टोलीमा अन्जन भाइले लसुन कागती र खानेकुराको राम्रै बन्दोबस्त गरेर आफूलाई नै थिच्ने गरी झोला भरेर ल्याएका रहेछन् । हामी ढुक्क बन्यौँ ।

xxx

डेढ घण्टामा लौरीविनायकबाट वुद्ध मन्दिर आइपुगियो । बुद्ध मन्दिरबाट अगाडि लागेपछि केही बेरमा घामले डढेर खरानी घसे जस्ता देखिने फुस्रा चट्टाने पहाडको काखैकाख लागेपछि पारि भित्तामा गोसाइँ पर्वतमाला देखिन्छन् । "ऊ! त्यो तल देखिने सरस्वतीकुन्ड हो; माथिल्लो भैरवकुण्ड । गोसाइँकुण्डको पानी झरेर भैरवकुण्डमा आउँछ। अब बढीमा आधा घण्टामा तपाईँहरु पुगिहाल्नुहुन्छ ।" गोसाइँकुण्ड दर्शन गरेर फर्किदै गरेका एकजना तिर्थालुले यति भनेपछि तिर्थ कार्की, अच्युत पौडेल र मैले पछाडि छुटेका साथीलाई पर्खने निर्णय ग-यौँ र कुण्ड पुग्नु अगिको अन्तिम थर्पुमा ३ कप कालो चिया मगायौँ । साथीहरु आइपुगेपछि तिर्थ कार्कीले आधा कप टर्रो चिया नखाइकन पैसा तिर्नु भयो । मैले भने, "२५ रुपियाँको चिया त छोडिदिनु भयो नि !"

एक छिनको तेर्सो हिँडाइ र अन्तिम ढिस्को उक्लेपछि गोसाइँपर्वतको फेँदीमा पिपलपाते आकारको गोसाइँकुण्ड (ताल) देखियो । पारि माथि लामटाङ हिमाल । सामुन्ने वरिपरि अजंगका चट्टाने पहरा । बीचमा कञ्चन जलले भरिएको गोसाइँकुण्ड । समुन्द्र सतहदेखि ४३८० मिटरको उचाइमा । "आइपुगियो, सकिन्न कि भनेकी थिएँ मैले त बिच बाटामा !" काठमाडौँबाट आएकी र यात्राको अन्तिम २ घण्टामा चिनजान भएको र हिँड्दा पटकपटक अघिपछि परेकी एउटी अधबैंशे महिलाले भनिन् । "ठिक दिशातिर फर्केपछि गन्तव्य नपुगी सुखै छैन । एउटा कुरा चाहिँ गर्नुपर्छ । हिँड्नुपर्छ ।" मैले ठट्टिँदै भनेँ । उनी थकाइमिश्रित सफलताको सुखानुभूतिले रक्तिम गालाका पसिना पुछ्दै मुस्कुराइन् । हामी सबै रमायौँ । गन्तव्यमा आरामसाथ आइपुग्नु खुसीको कुरो हो, त्यो भन्दा पनि खुशी मलाई केमा लागेको थियो भने हामी यहाँसम्म आइपुग्दाका प्रत्येक क्षणलाई अर्थपूर्ण, विनोदपूर्ण र रमाइलो बनाउन सकेका थियौँ । हामी कसैमा यात्राबारे पश्चातापको लेस थिएन । तालतिर झर्ने बाटोको मुखमा केही होटेल र दर्जनौँ थर्पुहरु । तालका किनारामा तीर्थालुले ढुङ्गा ठड्याएर बनाएका शिवाकृति । तालको काखमा शिवमन्दिर । शिवमन्दिरलाई रंगीबिरंगी वौद्ध ध्वजा-पताकाहरुले ढाक्ने गरी सजाइएका । मन्दिर अघिल्तिर आकास चुम्ने लिङ्गोमा वौद्ध मन्त्र अङ्कित ध्वजा फर्फराइहेका । हिन्दु शिव मन्दिरको मात्र कल्पना गरेको मैले सोचेको भन्दा फरक दृश्य देखेपछि नजिकबाट हेर्न र बुझ्न मन उद्वेलित भयो । तर बास बस्ने बन्दोबस्त नगरी तल झर्ने कुरो भएन ।

होटेल चहार्दा कोठा पाइएन । थर्पुहरु भरिभराउ । एउटा होटेलसँग बल्लतल्ल २/२ जनासम्म अटिन सक्ने दुईटा साह्रै साना टेन्ट ६ जनालाई १ रात बासको लागि टुंगो लगाइयो । मोलको उचाइबारे भने कुरै नगरौँ । साथीहरु लस्त थाकेको हुनाले टेन्टमै बस्ने भन्नुभयो । खासमा तिर्थ कार्कीलाई राम्ररी जानकारी हुँदाहुँदै पनि बाक्लो ज्याकेट ल्याउन हेल्चेक्राइ गर्नुभएछ । जाडोको कारणले पनि वहाँ निस्कन चाहनु भएन । अरुलाई सँगसँगै अल्छी लाग्यो । म सुत्न भाग परेको टेन्टमा म निस्केको कारणले तीर्थ कार्की र अच्युत पौडेल मात्र भएकाले वहाँहरुलाई सुस्ताउनको लागि पल्टिन पनि मिलेछ ! अर्को टेन्टमा तीन जना दामोदर, अन्जन र दिवाकर खुट्टा खुम्च्याएर डल्लो परे ।

हामी कोही तीर्थयात्री कोही पदयात्री एउटै यात्रामा भएपनि । हाम्रा आ-आफ्नै ध्याउन्न थिए । म मन्दिर र कुण्डतिर लागेँ । मन्दिर पुग्नासाथ एकजना युवकले छुर्पी बाँड्दै आए र मलाई पनि दिए । अर्का भाइ आएर चकलेट दिए । मन्दिर वरिपरी आधा पुरुष र आधा महिलाको समुहले तामांग भाषामा सेसे बोन्पो गीत नाच्दैगाउँदै मन्दिरलाई परिक्रमा गरेको दृश्य बढो मनमोहक थियो । मैले एकजना प्रौढबाट बुझेँ: तामाङ संस्कार अनुसार पितृहरुको तृप्तिको लागि यसरी छो अर्थात् प्रसाद (छुर्पी, चकलेट आदि) बाँडिदो रहेछ । यसरी यो मेलामा सेसे बोन्पो नाच्दा मनले चिताएको पुग्ने तामाङ समुदायको विश्वास रहेछ । तामाङ जातिका लामाले मरेर गएकाहरुको शान्तिको कामना गर्दै बत्ती बाल्ने, लुङ्दर चढाउने, कोरछ्याङ (दान) गर्ने गर्दा रहेछन् । गोसाइँकुण्डमा स्थित उही एउटै आस्थाको प्रतिकलाई हिन्दुहरुले देवादिदेव शिवजीको रुपमा पुजे जस्तै वौद्धमार्गीले वोधिसत्व अवलोकितेश्वरको रुपमा मानेका रहेछन् । यहाँ आउनु अगि मलाई जानकारी भएको कुरो भनेको देवता र राक्षस मिलेर समुन्द्र मन्थन गरेको बेला निस्केको हलाहल बिष जमिनमा राखेपछि संसारै विषाक्त हुने हुनाले संसारको भलाइको लागि शिवजीले उक्त विष पिउँदा त्यसको डाह खप्न नसकी रन्थनिएर पहाडको कुनामा रहेको पानीमा डुबेर बसेको कुण्ड नै गोसाइँकुण्ड हो भन्ने मात्र थियो । यस ठाउँको हिन्दु, बौद्ध र बोन्पो (तान्त्रिक) धर्मावलम्बीहरुको लागि आआफ्नै अर्थ, दर्शन र दृष्टिकोण रहेछन् । त्यसो त यही मेलामा आउनेहरुको लागि पनि यो यात्रा कतिलाई तीर्थयात्रा हो भने कतिलाई पदयात्रा र कतिलाई अध्ययन यात्रा । मलाई वोध भयो; म कति अज्ञानी रहेछु, संसार नै एउटा विशाल पुस्तक रहेछ ! नघुमे र घरै बसे विशाल पुस्तकको एकै पेज त पढिने रहेछ नि ! त्यसो त परम्ज्ञान (व्रह्मतत्व) बुझ्ने प्रयास स्वरुप मानिस (तिर्थ)यात्रा गर्दछ । हामी सबै नयाँ नयाँ ठाउँमा पुग्ने (तीर्थ) यात्रीहरू अज्ञातको खोजीमा अर्थात् नजानेको कुरा जान्ने रुचिमा नै हिँडेका हुन्छौँ । साइबाबाको एउटा भनाइ छ: जब बाटो सकिन्छ लक्षमा पुगिन्छ र तिर्थयात्रीले चाल पाउँछ, यात्रा त आफूदेखि आफैसम्म रहेछ !

गोसाइँको अर्थ तामाङ भाषामा शिरको भूमि हुँदो रहेछ । यो पहाडको टुप्पोतिर अवस्थित ठाउँलाई 'शिरको भूमि' भन्नु तार्किक छ । नेपालीमा गोसाइँको अर्थ मालिक। हिन्दु पुराणमा देवादिदेव महादेव सबैका 'गोसाइँ' । गोसाइँ सुतेको कुण्ड गोसाइँकुण्ड हुने नै भयो ! जे होस्, गोसाइँकुण्ड धार्मिक सद्भाव र सहिष्णुताको अनुपम् केन्द्र रहेछ। हामी शान्त रहेर सँगै बस्न चाहन्छौं भने हामीले एकअर्कालाई अझ राम्ररी चिन्नुपर्छ । वाह्य स्वार्थले नगिजोलिएका र नथलिएका हाम्रा बस्ति, संस्कृति र परम्पराहरु कति सहिष्णु रहेछन् ! हामी एक अर्कालाई स्वीकार्दै र हामी बीचको भिन्नतालाई कायम राख्दै एकसाथ बस्न सक्छौँ भन्ने पाठ पढाइरहेकाछन्। यत्ति कुरा बुझ्न सके वैदिक मन्त्रमा भनिए झैं "ॐ द्यौ: शान्तिरन्तरिक्षँ शान्ति:,… शान्तिरेधि" अर्थात् संसारमै शान्ति कायम हुन्थ्यो नि !

म साँझको शान्त समयमा कुण्ड किनारमा पुगेँ । यात्राको सुरुमै रुघाले समातेको थियो । औषधी, तातो पानी र न्यानो रहेर आफूलाई सम्हाल्नु थियो । मन चंगा तो कठौती में गंगा । त्यसैले लघुस्नान गरेर केही बेर काला पर्वत, निलो कुन्ड र शान्त वातावरणसँगै आराधनामा हराउँदा मैले मन्दिर र कुण्डको बिचमा रहेको किनारको शान्त र चन्द्रमाले पोखेको उज्यालो वातावरणमा अलौकिक शान्ति र सुखानुभूति गरेँ । लक्षसम्मको कष्टप्रद यात्रा सकिइसकेको थियो, अस्थित्वमा वर्तमान मात्र छ; भविष्य गर्भमै छ ।

हाम्रो टोली पवित्रस्थल गोसाइँकुण्डको मुखैमा पुग्दा हामीसँगै हिँडेका तर हामीलाई उछिनेका महिलापुरुषको एउटा टोली फर्किँदै गरेको देखेर हामीले सोध्यौँ, “किन यति चाँडै फर्कनुभएको ?" "बस्ने ठाउँ पाइएन। थर्पुमा कोचाकोच छ, मानिसका पसिना गन्हाएर बसिसक्नु छैन । तल भैरवकुण्डका थर्पुमा ठाउँ पाइन्छ कि ! हामी त त्यतै लाग्यौँ ।" एकजना महिलाले भन्नुभयो। वहाँहरुले बास पाउनु भयो कि पखेराको बास भयो हामीलाई थाहा भएन । त्यसो त दिनभर फर्किनेको लर्को बाटाभरि हामीले नभेटेको होइन। हामीले पनि गोसाइँकुण्डको रात आँखा झिमिक्क नगरी बितायौँ। अच्युत पौडेलले राति १२ बज्नासाथ नुहाउन जाऊँ भन्दै हुनुहुन्थ्यो । हामीलाई पालमा सुताएका साहुले ४/५ बजे सम्म कुर्न भनेपछि मुस्किलले रात गुजारी हाम्रो टोली ४ बजे कुण्ड स्नानका लागि तल झ-यो । यो हालत हाम्रो मात्र थिएन, त्यहाँ रात गुजार्न वाध्य सबै यात्रीको यही विवशता थियो । हामी नेपाली कुनै न कुनै हिसाबले ईश्वरीय अस्तित्व स्विकार्छौं । ईस्वरलाई नै शक्ति, प्रेम र अनुग्रहको श्रोत मान्दछौं । त्यसैले त "अमुकवादका सिद्धान्त दीक्षित'हरुले सार्वजनिक रुपमा ईश्वरको नाम लिन हिच्किचाए पनि निजी जीवनमा पूजापाठ र पापकटनी कार्यलाई अपनाइरहेकै हुन्छन् । यस हिसाबले तिर्थस्थल पुग्नु हामीहरुलाई तपस्या गर्नु हो । तपस्या भन्ने बित्तिकै चिताएको कुरो प्राप्त गर्न अपनाइने कठोर एवं कष्टदायक आचरण हो । 'तपस्या सिद्धान्त'कै प्रभावले मानिसहरुले तिर्थयात्राका यस्ता अनेकौँ कष्टसाध्य अनुभवलाई सामान्य रुपले स्वीकारेका हुन् कि ?

यात्रा वा भ्रमणबाट थाहा पाउनु पर्ने कुरो के हो भने यात्रा भनेको हिँड्यो खायो पचायो सिद्धियो होइन । यात्राको सिकाईले हामीलाई हाम्रा पूर्वनिर्धारित धारणा र कल्पित विचारलाई चुनौती दिनुपर्दछ । यात्राकै कारण हामीलाई हाम्रा धारणाहरूमाथि पुनर्विचार गर्न, हामीलाई अलिकति हल्लाउन, सोचाइ फराकिलो बनाउन र अझ बढी समझदार बनाउन सक्ने हुनुपर्दछ। यसरी प्रत्येक यात्राले हामीलाई (सिक्न चाहेमा) केही न केही कुरो सिकाउँछ नै । यस यात्राले मलाई सिकाएको अनेकौँ पाठ मध्ये एउटा पेचिलो पाठ हो: हाम्रा पर्यटन सेवा प्रदायक सरोकारवालाले यात्रा र पर्यटन बिच फरक देखेका छैनन् र पर्यटनलाई दीगो बनाउन र उत्तरदायी तवरले चलाउन ध्यान पु-याएका पटक्कै छैनन् । यात्रा लामो भ्रमणमा गइने गतिविधि हो। पर्यटन पनि लामो भ्रमण नै हो, तर पर्यटनको खास उद्देश्य हुन्छ। पर्यटकले भ्रमणबाट भरपुर मनोरञ्जनको आस गरेको हुन्छ भने अर्कातिर सेवाप्रदायकले पर्यटनलाई व्यावसायिक हिसाबले चलाएर अर्थोपार्जन गर्दछ ।

ढिम्साको सानो कोठालाई १ रातको बासलाई रु ६ हजारको मोलमोलाइ, गोसाइँकुण्डमै बढीमा २ जना सुत्न मिल्ने पाललाई लामो सौदाबाजी पछि १ रातको रु ५ हजारको मोलतोल, मेलाको रात गोसाइँकुण्डका खानापसलमा १ कप कालो चियाको १ सय रुपियाँ र १ पोका चाउचाउको झोललाई रु २०० तिर्नुपर्ने वाध्यता, १५ रुपियाँ पर्ने १ बोतल पानीलाई १५० रुपियाँ तिर्नुपर्ने कृत्यबाट के बुझिन्छ भने कदापि पनि सरकार र स्थानीय सरोकारवालाहरु न त पर्यटनलाई दीगो व्यवसाय बनाउन चाहेका छन् न त जिम्मेवारपूर्ण । जिम्मेवार पर्यटन भनेको "यात्रु/पर्यटक बस्नको लागि उत्तम ठाउँहरू बनाउने र मानिसहरूले भ्रमण गर्न र फेरि फेरि आउनका लागि अझ राम्रा र लोभ लाग्दा ठाउँहरू बनाउनु र आतिथ्यले मन जित्नु हो।" जिम्मेवार पर्यटन हुनका लागि पर्यटन संचालक, होटेल/रेस्टुरेन्ट , सरकार/स्थानीय सरकार, स्थानीय व्यक्ति र पर्यटक समेत जिम्मेवारपूर्ण हुनु पर्दछ । पर्यटनलाई दिगो बनाउनको लागि कदम चाल्नु पर्छ। अहिलेको गैरजिम्मेवार पर्यटन व्यवसायले ‘सुनको अण्डा दिने कुखुरीको कथा’लाई याद दिलाउँछ । जो आउँछ, लुटिहाल, एकै छाक बनाऊ ! यो भनेको पर्यटन दीगो हुने मेसो पटक्कै होइन ।

तामाङ विश्वास अनुसार जलकुण्डलाई पटक्कै फोहोर पार्नु हुँदैन । तिर्थालुले पूजासामग्री लिएर गएका झोला र पूजापश्चात् निस्कने फोहोर विसर्जन गर्ने ठाउँको व्यवस्था छैन । त्यसो त चर्पीको अभावमा सयौँ मानिसहरु रात भरि नै पहाडका ढुंगाको छेल पारेर दिसापिसाव गर्न वाध्य थिए ।

यति सुन्दर ठाउँ जसको धार्मिक हिसाबले अहम् महत्व छँदै छ; पदयात्रा, अध्ययन भ्रमण र केही समय ध्यान गर्न वा शान्त वातावरणमा रमाएर फर्कन पनि गोसाइँकुण्ड उपयुक्त ठाउँ हो भन्ने कुरामा कुनै शंसय रहेन । तर सकेसम्म धेरै पटक नभएपनि ३ पटक पुग्नु पर्ने विश्वास रहेको यस ठाउँमा यहाँको व्यवस्थापकीय र व्यवसायिक पक्षले भने दोहोराएर जानलाई प्रेरित गर्दैन ।

भारतका कयौँ तिर्थ स्थलमा जस्तै सरकारले पर्यटन विकास गर्न चाहेमा कुण्डदेखि नजिकको उचित स्थल वुद्धमन्दिरमा पर्यटन व्यवसायीलाई होटेल, लज, रेस्टुरेन्ट संचालन गर्न प्रेरणा मिल्ने वातावरण सिर्जना गर्नु पर्ने देखिन्छ । त्यसो त सरकार आफैले यात्रु/तिर्थालुहरुको लागि स्थायी संरचनाका ठूला ठूला सशुःल्क धर्मशाला र भोजनालयहरु सन्चालन गरिदिने हो भने पाहुना लुट्ने व्यवसायीहरु आफै ठेगानमा आउँथे !

बिहानै झिस्मिसेमा स्नान, पूजा र आराधना कर्म सकिए पछि हाम्रो टोली चिया खानलाई पनि रोकिन चाहेन । "१०० रुपियाँ कप (कालो) चिया त के वुद्धमन्दिरमा पाइने ५० वाला पनि नखाने । त्यो बाट तल झरेपछि ३० रुपियाँमा पाइन्छ; अनि मात्र खाने !" मैले भनेँ । पूर्वी आकासमा लाली पोतिँदै थियो, उत्तरपश्चिमतिर गणेश हिमाल हाँसिरहेको थियो । घाँसे पाखामा रंगीचंगी भुइँफूल फुलेका थिए र पाटनमा चौँरी गाई चरिरहेका देखिन्थे । दामोदर भाइले फेसबुकमा हाल्न भनेर यिनै पर्वत र पाखालाई पृष्ठभूमिमा राखेर फोटो खिचाउन दिवाकर भाइसँग व्यस्त थिए । यी दृश्य देखेर म दोधारमा परें: हामीले यात्रा संसार हेर्न गर्छौं कि संसारलाई यात्रा देखाउन गर्छौं ? मैले भने गोसाइँकुण्ड बारे अरुले १०० चोटी भनेको सुन्न भन्दा १ चोटी आफै पुग्न जाती भनेर यात्रा गरेको थिएँ । यात्राको क्रममा तिर्थ कार्कीलाई पनि कम पिर परेको रहेनछ ! “अर्को पटक आउन जु-यो भने बरु भरिया लिएर टेन्ट र खानेकुरा आफै लिएर आउने ! यिनीहरुले लुटेको भन्दा हामीलाई सस्तो पर्छ ।” सोचेर सटिकमात्र बोल्ने वहाँले टिप्पणी गर्नुभयो । वास्तवमा हामीलाई धेरै पैसा तिर्न परेकोमा भन्दा पनि अन्याय हुने गरी विवशताको फाइदा उठाएकोमा दुःख लागेको थियो । सबैको पेट कोक्याइरहेकाले ३० रुपैयाँ कप चिया पाइने ठाउँमा पुग्न हतार भैसकेको थियो । अल्लि ढिलो हिँडेका अन्जन भाइलाई अच्युत पौडेलले अगाडी लगाउनु भयो र हामी सबै ओरालो गुटुंग टुंग झ-यौं । यात्रा लामो भयो कि छोटो भयो यात्राको सँगीसाथीमा भर पर्छ ! हाम्रो टोलीमा रमाइलो गर्न सबै जना को भन्दा को कम भएकाले समय बितेको र बाटो काटेको पत्तै भएन । अफिसमा इमेल लेखेका र फाइल पल्टाइएका सबै कुरा जीवनको अन्तिम क्षणसम्म सम्झना हुन्न तर यो यात्रा जीवनभर सम्झनामा अमेट रहने पक्का छ । राति टेन्ट भित्र सुत्दा मेरो टिसर्टमा भुईँबाट आएको हिलोको दाग धोएपछि मेटिएला तर भ्रमणको क्रममा भित्री मुटुमै लागेका गोसाइँकुण्डसम्म पुग्दा बाटाका कयौँ छाप आजीवन रहनेछन् । आखिर हाम्रो जीवनको उद्येश्य भनेको सम्झना बोकेर मर्ने हो, सपना बोकेर होइन ।

अन्तत: चिया खाने ठाउँ आइपुग्यो । चिया खाने बेला मैले गोसाइँकुण्ड भन्दा माथि रहेका अन्य कुण्डबारे र त्यहाँ जम्माजम्मी १०८ कुण्ड रहेका कुरा गर्दा एक जना तिर्थालुले त्यहाँ पुगेर पनि आफूलाई अन्य कुण्डबारे थाहै नभएकोले सकिने जतिमा जान नपाएकोमा पछुताए । सरकारले लाइसेन्स प्राप्त गाइडको व्यवस्था गर्ने अथवा बाटोमा पर्यटन/तिर्थस्थल सूचनाकेन्द्र स्थापना गरिदिने हो भने त्यति कष्ट गरेर त्यहाँसम्म पुगेकाहरुले थप ठाउँ भ्रमण गरी बसाइ लम्ब्याउँदा पर्यटन व्यवसायलाई र अन्ततः देशकै अर्थतन्त्रलाई टेवा पुग्दथ्यो । त्यसो त यो देशमा 'आइडिया' वा उपाय नजानेर विकास नभएको होइन, विगतदेखि अहिलेसम्म सरकारमा पुग्नेहरुको फिल्डमा इमान्दारपूर्वक काम गर्ने भित्र देखिकै चाहना नभएर हो । ज्यादा किम् ।

 सोलु यात्रा सम्झनामा

१.

जाडो ठाउँमा ठूलै मगमा कफी खाँदा पनि धित मरेको जस्तो नलाग्ने । 'हट मोमो याण्ड रेस्टुरेण्ट'की बहिनीले मेरो गिलास नरित्तिदै थर्मसबाट कफी सारेर थप्न आइन् । मैले मेरो मग अघि सारेँ । मग भरियो । धित म-यो । यसभन्दा अघि सल्लेरीमा,  नेतेमा, देउसामा, पावैमा, बुंगमा, थामडाँडामा र अरु ठाउँमा जहाँ पनि चिया कफी खाँदा थप्ने "अफर" आउँथ्यो । मैले "भयो, पुग्यो !" जनाउ दिन्थेँ । सामान्य भन्दा ठूलै मगमा कफी चिया थपी थपी खुवाउने यताको चलनै रहेछ । जाडो ठाउँको गज्जबको काइदा । पैसा चाहिँ पहिलो मगको मात्रै मन जितेर लिने । ३ दिनको यात्रा पछि लुक्ला पुगेर मात्र चाल पाइयो । लोभ लागेर हो कि पछुतो लागेर हो, "चाल पाएको भए हिजो अस्ति पनि थपिन्थ्यो होला !" मनमनै सोचेँ । 

४ जनाको यात्रा । यात्राको पहिलो दिन । काठमाडौँबाट । सोलु सबैको लागि पहिलो पटक । फाप्लु यरपोर्ट ओर्लिएर २० मिनेट जति ओरालो लागेपछि सल्लेरी बजारको एउटा रेष्टुरेन्टमा बिहानको खाना अर्डर गर्न पुगियो ११ नबज्दै । खाना पर्खन कफी खाने कुरो भयो । कफी आयो । "कफी थप्ने कि ?" अफर आयो । हामी कसैले थप्न चाहेनौँ ।

खाना खाइवरी "सोलु टाइगर" पर्ख्यौं नेते पुग्न । कच्चीबाटोमा सोलुटाइगर जीप चढेर पहाडको काखै काख गुड्यौँ । दाहिनेपट्टि तुवाँलोले ढाकेका पुड्का डाँडा देखिन्थे । डाँडाका मध्य भागमा सडकका धर्सा तेर्सो ओरालो कुदेका थिए । "ऊ त्यो पारीको सल्यान !" ड्राइभरको छेउमा बसेकाले मलाई चिनाए । मैले आँखा च्यातेर हेरेँ; पहाडको ठाउँ भए पनि सम्म परेका ठूला ठूला गह्रा परेका बारी ।  निला पाता टल्केका घर । सुन्दर । 

अढाई घण्टामा नेते पुगेर सोलुटाइगरले हामीलाई बिसायो । अबदेखि लुक्ला पुगुन्जेल पैदल हिँड्नु पर्ने । केहि बेर सडकलाई पछ्याएर ओरालो छोटो बाटो हिँडियो । झमक्क साँझ पर्दा देउसा गाविसको बूढीडाँडा पुग्यौँ । सडक मुनि हिमसिखर होटेलको साइनबोर्ड टल्कियो । हामी त्यहिँ बास बस्यौँ । त्यसो त रातिको खाना पर्खन चिया पर्खँदा थप्ने अफर यहाँ पनि आएको थियो । खाने बेला भैहाल्यो । पहाडका गेडागुडीको झोल र मधेसको चामलको भात । डल्लो खुर्सानीको अचार । भोलिपल्ट कहाँ के खान पाइने हो ? पेटभरी खाइयो र सुत्न उक्लियो । मुस्किलले एक हात चौँडा खाट । सधैँ यहिँ बस्ने होइन । एक रात त हो नि । आखिर अर्को दिन उज्यालो हुनेबित्तिकै यो ठाउँ छोड्नु छ । कतै सुनेको थिएँ, "चरैवति चरैवेती - हिँडिरहुँ, हिँडिरहू ।"

*************

२.

"हेर्नोस्, ऊ त्यो सल्लाको रुख मुनि पन्चकन्याको मन्दिर छ । यो ठाम्लाई देवीस्थान भन्छन् । सुन्नोस्, चाख लाग्दा घटना भएका छन् यो मन्दिरमा । २०४५ सालको कुरो हो । छेस्कम गाविसको अल्लो फ्याक्ट्री अवलोकन गर्न राजा वीरेन्द्र यहि मन्दिरको डाँडा माथि भएर हेलिकप्टरमा सवारी हुँदा छातीमा सरकारलाई असजिलो महसुस भएछर अघि नबढी तुरुन्तै हेलिकप्टर फर्काएर तलबाट घुमाएर लगिएछ । पछि काठमाडौँ पुगेपछि देवीको सम्झना र सेवामा राजाले एउटा ठूलै घण्टा चढाउन पठाएछन् । मन्दिरमा त्यो घण्टा ऐले पनि छ ।" बाटोमा भेटिएका एक जना राई भाइले पावै र सोतांग गाविसको बीचमा पर्ने डाँडामा हामी सुस्ताउन बस्दा सुनाए । 

बिहान बूढीडाँडाबाट झरेर झोलुंगे पुल तर्नासाथ पावैरो खोर्दा गाउँमा बाटोको छेउमा एउटा घरमा एमानको केराका खाप बेच्नका लागि झुण्ड्याइएको देखियो । नखाई मन थाम्न सकिएन ।

 "केरा कसरी ?"

"कोसाको पच्चिस ।"

४ जनाले सय रुप्पेमा एक एक कोसा त्यसै त्यसै हौसिएर खायौँ। भर्खरै एक एक बटुका थुक्पा हुलेको पेटमा साँच्चिको मुंग्रो जत्रो मुंग्रे केराले पन्चकन्याको डाँडामा आइपुग्दा पेट चर्काइदिएको थियो । मैले हाम्रो विश्रामलाई लम्ब्याउन देवीस्थानको कथा सुनाउन हौसिएका राई भाईसँग थप जिज्ञासा राखेँ, "अनि यो मन्दिरको उत्पत्ति कसरी भएको रहेछ नि, भाइ ?" 

"सुन्नोस्, १६ सताब्दीतिरको कुरो हो । यहिँ बस्ने सेलाम घले र रुस्लाम घले दुई भाइका ५ जना छोरी रहेछन् । उनीहरुलाई घरीघरी आइलाग्ने दैवीप्रकोपले आत्तिएर ती दुई भाइ ऊ पर त्यो पाखामा बस्ती सरेछन् । तर उनीहरुका ५ बहिनी छोरीहरु त्यो नयाँ ठाउँबाट प्रत्येक रात गायब हुँदा रहेछन् । बाउहरुले छोरीहरुलाई खोज्दा यहि उनीहरुको पहिलाको घरठाउँमा खेलिरहेका भेट्टिने । दिनदिनै प्रत्येक रात यहि घटना दोहोरिने । घले बाउहरु हुक्क भएर रिसको झ्वाँकमा छोरीहरुलाई सामान्य कुटपिट गर्दा पाँचै जनाले  देहत्याग गरेछन् । त्यसपछि त झन् ठूला ठूला बिपत आइलागेछन् र धार्मिक गुरुहरुले त्यहाँ पन्चकन्या देवीलाई ससम्मान नउतारे बिपत नरोकिने सुझाएपछि सबै मिलेर विधी गरी पन्चकन्यादेवी उतारी मन्दिर निर्माण गरेछन् ।" राई भाइले जोस्सिदै अघि बढे कथा सुनाउन, "सुन्नोस्, अहिले प्रत्येक बर्ष उधौली र उभौलीमा यहाँ ठूलो मेला लाग्छ । सयौँ पाठीहरुको बली दिइन्छ ।"

तर अब चाहिँ हामी नजोस्सिए सोतांग काट्न सकिदैनथ्यो । सोतांग काटेर बुंग गाविस पुग्ने लक्ष हाम्रो बास बस्नका लागि । नचाहँदा नचाहँदै राई भाइलाई कथालाई बिट मार्न लगाएर हाम्रो यात्रा अघि बढ्यो ।

सोलुका गाउँघर, बनपाखा, खेतबारी सबै रमाइला रसिला यो महिनामा । घरका आँगनमा ठडिएका अग्ला मकैका सुली, बारीका डिलमा कुटमिरो, खन्यौँ आदि घाँसका बुटा, लटरम्म फलेका बेलौती, सुन्तलाका बोट, महिलाले धान काट्दै पाँजा लगाउँदै गरेका पाखा बारीका गह्रा, सम्म परेको साना चौरमा चर्खे पिंगतिर नजर दौडाउँदै कुद्दा दिन बितेको पत्तै नहुने । 

लक्ष राख्नु पर्छ, पुगिन्छ । मंसिर महिनाको छोटो दिन । त्यसमाथि पूर्वतिर पश्चिममा भन्दा चाँडै रात पर्ने । टाउकेबत्ती बालेर पौने सात बजे बुंगको पेलमांग गाउँमा पुगियो भर्खरै चिनजान भएका राईका आफन्त दाइको घरमा बास बस्न । बाहिर जाडोले सिउसिउ गराउने भएकोले धुलाम्मे हातखुट्टा पानीमा चोपलेर परिवारसँगै भान्सामा झुम्मियौँ हामी पनि । 

राई दाइले टाँड मुनि ठूलो अगेनोमा ढिँडो ओडाल्न सुरु गर्नुभयो। कापे काठलाई कसौँडीको घाँटीमा अड्याएर खुट्टाले कापेकाठको फेदलाई थिची दह्रो दाबिलोले राइ दाइले ढिँडो  फत्काई फत्काई पकाउनुभयो । उता अर्कातिर राइनी दिदीले पहाडका चुकिला गोलभेँडालाई अगेनाको भुंग्रोमा पोलेर अचार बनाउँदै । भोकले चुर भएको बेला मुख पानी पानी भयो । तर पर्खाई लामो भएन । राईनी दिदीले कोदोको लिसिलो ढिँडोले थालमा पहाडका ढिस्का बनाएर हाम्रा अगाडि राखिदिनु भयो । मकैको ढिँडो त खाएकै थिएँ मैले डल्ला पार्दै, झोलमा डोब्दै खुर्लुक्क खुर्लुक्क निलेर । तर यस पटक कोदोको ढिँडोलाई आफ्नै तरिका अपनाएँ: ढिँडोभित्र गोलभेँडाको पीरो चुकिलो अचारलाई मोमोमा झैँ बेरेर घाँटीबाट खुर्लुक खुर्लुक । राईका बूढाबूढी मेरो ढिँडो स्टाइल हेरेर अर्कै तर्फ हेरेर हाँसेको मैले चाल पाएको थिएँ । उहाँहरुले सागको तिउनमामा ढिँडो लपेटेर चिप्लाउँदै हुनुहुन्थ्यो । 

"सागसँग खानोस् न !"

आधा मानो पेटभित्र हुलिसकेको थिएँ, कति अटाउनु ! म टन्नै भसकेँ । हात टेकेर चुठ्न उठ्दै मैले सन्तोष प्रकट गरेँ ।  मलाई मजा लागेको थियो यो खान्की । हो, मैले भोजनभन्दा भोक मिठो भएको धेरै पटक अनुभव गरेको छु ।

"अब सुत्नोस् । भोलि बिहानै घाम नचर्किदै सुरु गर्नु पर्छ । ठाडै उकालो छ, शेर्पागाउँ नपुग्जेल । मकै र भटमास भुटी दिउँला, झुरुम धुरुम मकै भटमास बजाउँदै उकालो काट्नुहोला ।" राई दाइले सुझाउनु भयो ।

जीवनको चालिसको उकालो लाग्ने बेलासम्म कति उकाला हिँडिए हिँडिए; गनी साध्य छैन । तर पनि उकालो सुन्यो कि गाह्रो लाग्छ । 

"सबैलाई उक्लिन किन गाह्रो हँ ? के यो प्राकृतिक नियम विपरित नै हो त ? जो सुकै होस् । भोलि निकै उचाईमा पुगिन्छ । शेर्पा बस्तीमा म खासै उठबस गरेको पनि छैन । पक्का साह्रै रमाइलो हुन्छ । सुच्या (शेर्पा चिया) खान पाइन्छ ।"  सिरगभित्र तात्तिदो सरिर, सरिरभित्र कल्पनाले पुलकित मन । रोमान्चित हुँदै सिरगभित्र टाउको लुकाएँ । कुन बेला निदाएँ, पत्तै भएन ।

**************

३.

पेलमांगबाट बिहान ७ बजेतिर मकै भटमासको खाजा बोकेर ठाडै उकालो लागियो । माथि लेकमा पुगेपछि तेर्सो बाटो रहेछ बुआ खोला तरुन्जेल । अनि फेरि उकालो । शेर्पागाउँमा पुगेपछि अझ माथि मनोरम लाग्ने झुम्म हरिया कोणधारी रुखले घेरेको कम्पाउन्ड सहितको गुम्बा देखियो । यात्रामा विविधता र नौलोपनाले नयाँ शक्ति दिन्छ । बिहानको खाना खान पुग्ने योजना बनाएको ठाउँ पनि यहि रहेछ । गुम्बाको सुन्दर दृश्य र खाना खाने योजनाले उकालाले लस्त भएका हामीलाई छिट्छिट्टो तान्यो । गुम्बा पुगियो । ११ बजे । गुम्बाको देब्रे पट्टि पारी एउटै घर छ । होटेल । उकालोमा पावैमा खाएको थुक्पाले हामी मध्ये कोहिले थुक्पा खाने योजना बनाएका, कोहिले दिन भरीलाई थेक्गैन कि भनेर भात । तर त्यहाँ आई पुग्दा होटेल बन्द रहेछ । सबैका खुट्टा गले, लल्याकलुलुक । धन्य ! अल्लि माथि अर्को होटेल रहेछ । हेर्दा १५ मिनेटमा पुगिएला जस्तो, हामीलाई पूरै आधा घण्टा लाग्यो । शेर्पिनी आमाले मुसुरीको दाल, भात र करेसाबारीको साग पकाउनु भयो । साधारण, सामान्य खाना । तर शेर्पिनी आमा छोरीले हामीलाई खाना खुवाउँदा खाना सँगै मिसाउनु भएको केहि प्रेम, यथासक्य सत्कार र आत्मीय मुस्कानले गर्दा हामीले खुबै मिठो मानेर थपी थपी खायौँ । त्यस पछिको उकालामा समेत हामीले वहाँको आतिथ्यलाई प्रसंशा गर्दै हिँड्दा डाँडाको टुप्पोमा पुगेको पत्तै भएन । टुप्पोलाई अझ अग्लो बनाएको रहेछ एउटा निकै प्राचिन झैँ लाग्ने ढुंगै ढुंगाको चैत्यले । एक जना नेपाली गाइड र भरियासँग हिँडेको ८० बर्ष माथिको विदेशी भेटियो थुम्कोमा बिसाएको । 

"तपाईँ कहाँबाट आएको ?" मैले सोधेँ ।

"जर्मनी ।"

हामी नेपाली ।" आखिर हामी पनि त ऊ जस्तै पदयात्राका पर्यटक हौँ सोलुखुम्बु हेर्न हिँडेका। 

"तर तिमीहरु कोहि पनि शेर्पा होइनौ । तिमीहरुको अनुहार उनीहरुको (गाइड र भरियालाई देखाउँदै) जस्तो छैन । यतिभन्दा उसले नेपाल, भारत र चिनको नक्सा कोर्न भ्याइसकेको थियो भुईँमा छेस्काले । नक्सामा भारततिर औँलाएर हामीलाई भन्यो, "तिमीहरु इन्डियाबाट आएका हौ ।" 

भौगोलिक नौलोपना र मनोरमा बाहेक यो यात्राका मेरो विशेष अनुभव भनेकै शेर्पाहरुबाट पाएको प्रेम र सत्कार अनि राईहरुको आत्मीयता, उनीहरुका रमाइला कुरा र जहाँ गए पनि उस्तै आफ्नै लाग्ने संस्कृतिका कथा । मेरो नेपाली मन त्यसै त्यसै फुरुंग भएको बेला कहाँबाट यो जर्मनको कृत्रिम वर्णन । मलाई "कन्दरा" ब्याण्डको एउटा गीत याद आयो:

के पहाड के तराई के हिमाल,एउटै नेपाल,
हामी सबैकी आमा हुन,सबै उनकै सन्तान,
म कोही तिमी कोही फरक नमानी,
एउटै मन एउटै जात हाम्रो नेपाली ....
उसले शेर्पा ठानेका गाइडहरु मंगोल भए पनि वास्तवमा शेर्पा थिएनन् भन्ने कुरो गाइडहरुको जर्मनको कुरा सुनेर गरेको हाउभाउबाट र हामी नेपाली नेपालीले बुझ्ने वहाँहरुको फरासिलो हाँसोबाट हामीले चाल पायौँ । वहाँ गाइडहरुलाई उसले उत्तरतिरबाट नेपाल पसेको भन्न खोज्दै थियो । नेपालको उत्तरतिर देखाएर देशको नाम सम्झन आँखा चिम्ल्यो । 

हामी मध्ये कसैले भन्यो, "चिन ।" 

"होइन, गलत । तिब्बत हो । चिन हुँदै होइन । चिन यी यता माथि छ ।" जर्मन बूढो कड्कियो । 

बूढोसँग झगडा गर्ने कुरो पनि भएन । पर्यटन गाइडबुकको सिमित ज्ञानबाट दिक्षित बूढासँग तर्क गर्नुभन्दा उसको यो उमेरमा यो उचाईमा हिँड्ने साहसलाई कदर गरेर हामी अघि बढ्यौँ । नबढी पनि त भएन । उस्ले यहाँबाट ६ दिनमा लुक्ला पुग्ने योजना बनाएको रहेछ; हामी यो बिन्दुबाट डेढ दिनमा ।

तीन नबज्दै छ्याराखोर पुग्यौँ । राई भाषामा छ्याराखोर भनेको बाख्राखोर रे । चिसोमा भोक चाँडै लाग्ने ।  २९३० मिटरको उचाईमा गज्जबको होटेल भेटियो: महाकुलुंग मेरा रेस्ट पोइण्ट । समोसादेखि  मोमोसम्म पाइने । जहाँ नपाइनु पर्ने चिज हो त्यहि चिज यहाँ देख्दा हामीलाई खाउँ खाउँ लाग्यो । समोसा मगायौँ । सहयात्री तिर्थ कार्कीले टिप्पणी गर्नु भयो, " रोटीमा तरकारी पोको पारेजस्तो ।" लोभ लागेर हुँदै होइन तर रहर मानेर यात्रामा जे पनि खान पछि नहट्ने अर्का सहयात्री अच्युत पौडेलले यहाँ कफी बाहेक अरु कुरा खान मान्नु भएन । वहाँलाई आफ्नो पेट गडबड भएको भ्रम परेको रहेछ । कुरो के भने अगिल्लो रात वहाँले ढिँडो थपिथपी हान्नु भएको र यात्रामा मकैभटमास त झन पानी घट्टमा झैँ ओइरो लगाउनु भएको । तर पछि वहाँलाई केहि भएन । कसरी होस् ? यो चिसोमा यति हिँडे पछि ढुंगो माटो खाए पनि पच्छ होला । 

"कफि थप्ने कि ?" साहुनी दिदीले सोध्नुभयो । अच्यूत पौडेलले नाक खुम्च्याउनु भयो । यति बेलासम्म थपुवा कफी सित्तैमा हो भन्ने हामीलाई के थाहा ? 

खाजा खाएर अलिकति माथि पुगेपछि टाकुरामै पुगियो । ३०३० मिटर अग्लो ठाउँमा रहेको गल्छी । अब पूरै बाँकी बाटो ओरालै ओरालो । ३ घण्टा भन्दा बढीको । हाम्रो लक्ष इंखु नदीको पुल तरेर बास बस्ने । तर पारी उत्तर भित्तामा चोयु हिमालका टाकुराले मन छोयो ।  तिनै टाकुरासँग एक तर्फी प्रेम बस्यो । बसेको ठाउँबाट उठ्न मन मानेन । त्यसो त अलिअलि थाकेका खुट्टा नमानेका पनि हुन् ।

**********

४.

पेलमांगबाट पैया बास बस्न आइपुग्दा झमक्कै अँध्यारो भयो । गाईखर्कको पाखो र पैयालाई जोड्न ५ मिनेटकै दुरीमा इंखु खोलामाथि दुइटा झोलुंगे पुल रहेछन् । किन होला कुन्नि ?  पुल तर्दा अँध्यारो भएकोले केहि भेउ पाइएन । पुल तर्नासाथ नाकै ठोक्किने उकालोको फेदमा एउटा शेर्पा होटेल रहेछ । त्यहिँ बास बसियो । त्यहाँ सोध्नुपर्ने । बिर्सिएछ । सोलुका यो बाटामा भेटिएका जुनै होटेल पनि सफा र पाउना सत्कारमा निपुण । यो होटेलको भिन्नता भनेको चाहिँ यहाँ शेर्पा दाइ आफै भान्सामा कस्सिएका थिए । अरु सबै ठाउँमा होटेल व्यवसाय पूरै महिलाले धानेका पाइन्थे । धेरैजसो घरमा पुरुष देखिएनन् पनि । पुरुषहरु पर्यटन व्यवसायबाट ट्रेकिंगतिर, कोहि काठमाडौँतिर र कोहि पर्यटकसँग साँठगाँठ मिलाएर युरोपतिर समेत पुगेका हुँदा रहेछन् । खाना एकै घण्टा पनि नहुँदै तयार भयो । भात, इस्कुसको तिउन र गोलभेँडाको अचार । अनि खान चाहनेलाई सुकुटी । मैले सुकुटी पनि चपाएँ । खाना खाइवरी सुत्न खोज्दा एउटै कोठाका दुईटा खाटमा ४ जना कोच्चिनु पर्ने पो सुनियो । केहि अनुरोध गरे पछि शेर्पादाईले एउटा कोठा थपिदिनुभयो । वहाँको छोरीको कोठा रहेछ । कोठामा राखिएका किताबकापी, टाँगिएका फोटाहरु र मेकअपका सामानबाट थाहा भएको । आठै बजे त के सुत्नु !  चारजना एउटै कोठामा बसेर गफ्फिन सुरु ग-यौँ । मेरा आँखा भित्ताभरी टाँसिएका कापीका पानामा परे । मेरी बास्सै ! ती नानी त कवि प्रतिभा भएकी रहिछिन् । मैले एक एक कविता पाठ गरेर टोलीमाझ सुनाएँ:

पहिलो कविताको शिर्षक छ: यो मन बरु ढुंगा भए हुन्थ्यो

हे दैव जति दुःख दिन्छौ देऊ

म त सहिदिन्छु

बरु रोइदिन्छु 

तर केहि गुनासो छैन तिम्रो जिन्दगीसँग

यो मन बरु ढुंगा भयो हुन्थ्यो ।

बिहान झिसमिसेमै उठेर शेर्पा दाइसँग विदा माग्यौँ । होटेलको सँघार बाहिर लाग्नासाथ उकालो सुरु हुन्छ ।

"यो नाक ठोक्किने उकालो काट्न कति बेर लाग्ला दाइ ?" हिँड्नै लाग्दा मैले सोधेँ । मलाई उकालो उति रमाइलो लाग्दैन ।  "म त ४० मिनेटमा सक्छु। तर टाढैबाट आउँदा मलाई पनि १ घण्टामा हम्मे पर्छ । तपाईँहरुलाई डेढ दुई लाग्ला !"

उकालो मन नपरे पनि उकालोमा म अघि लाग्छु सकेसम्म । पछाडि परे अगाडि पुगेकालाई माथि माथि देख्दा मन आत्तिएर झनै गलिन्छ । अनि, उकालो हिँड्दा मैले जानेको तरिका भनेको बिस्तारै बिस्तारै हिँडिराख्ने हो । नरोक्किने । बिसाउनै परे ठिंग उभिने एक्कै छिन। तर नथेच्चिने । हाम्रा शास्त्रले पनि त हामीलाई यहि सिकाएका छन् । 

शनै: पन्था शनै: कन्था शनै: पर्वत लङ्घनम् ।
शनै: बिद्या शनै: द्रब्यम् पञ्चैतानी शनै: शनै: ।।

अर्थात्, बाटो हिँड्दै जादा बिस्तारै सकिन्छ । 

कपडा पनि बिस्तारै पुरानो हुँदै जान्छ । पर्वत चढ्दा पनि बिस्तारै चढे शिखरमा पुग्न सकिन्छ । त्यस्तै विद्या पनि बिस्तारै प्राप्त हुन्छ । अनि धन पनि बिस्तारै आर्जन हुन्छ । त्यसैले यी पाँच कुरा बिस्तारै प्राप्त हुन्छन् । 

म अघि लागेँ ।

शेर्पा दाइले भने झैँ हामी डेढ घन्टामा उकालो काटेर बास्मेको सिबुजे गाउँमा बिसाउन आइपुग्यौँ । बैसाखमा गएको भुईँचालाले यो शेर्पा बस्तीलाई पनि तहस नहस पारेको रहेछ । घरछेउको गोठमा बसाईँ सारेका शेर्पा बूढाबूढीको बासमा सुच्या बनाउने काठको भाँडो बाहिरैबाट देख्नासाथ शेर्पिनी आमालाई सोधेँ, "सुच्या खान पाइन्छ आमै ?"

पारी हिमालको टुप्पाबाट उदाएको बिहानी घामका पहिला किरणले गोठको बारबाट भित्र छिरेर चार बीस हाराहारीका लाग्ने ती बूढाबूढीका मुहारलाई झलमल्ल पारेका थिए । 

"पाइन्छ । भित्रै आउनोस् न ।" घामका उज्यालामा आमाका दाँत टल्किए । 

शेर्पा चिया तयारै रहेछ । शेर्पिनी आमाले एक मग भरी हालिदिनु भयो । कति मिठो ! मैले अर्को मग पनि खाएँ । अझै थप्नोस् । यो चिया आडिलो हुन्छ । भोक लाग्दैन । शेर्पिनी आमैले भन्दै हुनुहुन्थ्यो । मैले पुग्यो भने । थपुवाको पैसा लागिदैन भन्ने मलाई के थाहा !

*******

५.

"फेरि पनि पाल्नोस् ल !" समधूर आवाज सुनेर पछाडि फर्केर हेरेको उता छ /आठ बर्षे नानी र बाबूले हामीतिर हात हल्लाएर विदाइको अभिवादन गरिरहेका । यति खेर हामी सिबुजे गाउँको एउटा लज एण्ड रेस्टुरेन्टबाट थुक्पा खाएर बाटो लाग्न घरको कम्पाउन्डबाट बाहिरिँदै थियौँ । सहयात्री तिर्थ कार्की र म यो हार्दिक बिदाइले त्यसै त्यसै पग्लियौँ । कति सिपालु र मायालु यी केटाकेटीहरु पनि ! हामी गदगद भयौँ । म काठमाडौँमा बस्ने मान्छे ।  यस पटक चाडवाडको बेला पनि अफिसको कामकाजले बेफुर्सद भएर थकित तन र मनलाई बहलाउन र विदा मनाउनलाई कहिल्यै नदेखेका गाउँ ठाउँ हेर्न भनेर हिँडेको यी उकाली ओराली । बिना काम विशेष यो बाटो जीवनमा सहजै के दोहो-याइएला र अब फेरि ! तर यिनीहरुको यहि मायालु निम्तो मान्न पनि फेरि कुनै समय आउनुपर्छ कि जस्तो बनायो । खुट्टा गन्तव्यतिर लम्काउँदा पनि मेरो मन त्यहिँ टाँसिएर छुट्यो ।

खासमा एक छिन अघि त्यो रेस्टुरेण्टमा छिर्नासाथ अच्युत पौडेल र तिर्थ कार्कीले थुक्पा आधा आधा बटुका अर्डर गर्नु भएको थियो । मैले र महेश भाइले एक एक बटुका । शेर्पा बहिनीले जब थुक्पा बनाउने नुड्डुल उमाल्न बसालेर सागसब्जी काटकुट पार्न लागिन्, वहाँहरु पनि  लोभिनुभयो र बोलिहाल्नु भयो, "हामी पनि फुल बटुका खाने है ।" थुक्पा तयार होउन्जेल मैले बहिनीको अनुमति लिएर कोठा चोटा चहारेँ, किनभने त्यहाँका प्रत्येक दृश्यले मलाई लोभ्याइरहेको थियो । यो अनकण्टार, विकट र दूर्गम गाउँमा पनि घरको 'इन्टेरियर डेकोरेशन' (आन्तरिक साजसज्जा)बाट म निकै प्रभावित भएको थिएँ । भान्सा र खाने कोठाको बिचमा सुन्दर चिटिक्क परेको कोठा तताउने धुवाँरहित चुलो र त्यसको वरीपरी लुगा टाँगेर सुकाउने चौकोस, कुनामा धुवाँरहित खाना पकाउने चुलो, ठिकठिक ठाउँमा थन्काइएका सफा भाँडाकुँडा र भान्से औजारहरु । दक्षिणपट्टि पूर्वतिर ठूला ठूला सिसाका झ्याल भएका बस्न, पाठपूजा गर्न र सुत्नलाई बनाइएको उज्यालो र फराकिलो कोठा; र कोठाभरि काठका कलात्मक शृंगार, बुद्ध परम्पराका प्रार्थना र संस्कारका कलाकृतिहरु । काठका फल्याक ओछ्याइएको न्यानो र आरामदायी भुईँ । खानेकुराको भण्डारण पनि मनै लोभ्याउने र कला मिसिएको छसैलीमा । दैनिक प्रयोगमा आउने अनाजहरु तामाका कलात्मक भाँडामा राखिएका छन् । राति सुन्ना डिग्रीभन्दा तल झर्ने तापक्रममा लुगा कपडा सफा राख्नु कम चुनौतिपूर्ण कुरो होइन । तर कोठामा सबै लत्ता कपडा भर्खर लौन्ड्री (कपडा धुलाई घर)बाट ल्याएर राखेका जस्ता । सफा र चिटिक्कसँग पट्याएर चांग लगाइएका । अनि हिउँजस्तै गोरी बिरालीले मुसाको चकचक र बिठ्याइँविरुद्ध पहरेधार गरेकी । एउटा जोसुकैले कल्पना गर्ने पूर्ण घरजस्तो लाग्ने घर ।

'आउनोस् दाइ, थुक्पा तयार भयो ।' इन्टेरियर डेकोरेशनमा हराइरहेको बेला बहिनीको मधुर आवाजले सपनाबाट बिउँझे जस्तो पो भयो । हामीले थुक्पा खाएको हेर्ने अरु कोहि भएको भए घुटुघुटु थुक निल्ने थिए । ठूलो बाउलमा भरी भरी करेसाबारीको ताजा सागसब्जीले जितेको थुक्पा । पहिलो चम्चा सुरुप्प पार्न नपाउँदै बहिनीले सिसीमा गलाएर राखेको डल्ले खुर्सानी र लसुनका पोटी अगाडि सारिदिइन् । अन्नि छुट्टै थालीमा प्याजका बाटुला टुक्राहरु ल्याइदिइन् । अनि आयो मन तातो पानी । जसै शालिनता र हार्दिकताले एक पछि अर्को खाने कुरो आइरहेको थियो तिर्थ कार्की त्यसै त्यसै सम्मोहित भैरहनु भएको थियो । 

"केहि अरु दाइ ?"

तिर्थ कार्कीले जाडो याम बिर्सेर अगिल्तिर कपबोर्डमा ठडिएको बोतलमा आँखा पु-याएर अनायसै बोल्दिनुभयो, "पेप्सी !" 

किन वहाँमात्रै ! धेरथोर हामी सबै सम्मोहित भएका थियौँ ।